Portret van componist-dirigent Peter Eötvös

Verdediger van een gouden traditie

Eotvos

Ook in klassieke muziek kan je spreken van bedreigde soorten. Neem nu de componist-dirigent: ooit een florissante specie, nu een zeldzaamheid. Maak kennis met Peter Eotvos, een briljante verdediger van een gouden traditie.

Er was een tijd dat het onderscheid niet eens bestond: vanzelfsprekend dirigeerden Bach en Mozart van achter hun klavier werk van zichzelf en van tijdgenoten. Maar vanaf de romantiek vereiste de leiding van een orkestpartituur meer dan ooit een getrainde hand en werd de dirigent zoals we die nu kennen geboren. Van Schumann en Bruckner is bekend dat ze belabberde orkestleiders waren wanneer ze bij gelegenheid hun eigen pennenvruchten probeerden te dirigeren. Gustav Mahler of Richard Strauss hielden de twee carrieres wel op het hoogste niveau vol, al was het agendatechnisch een huzarenstukje om repetitieschema’s te combineren met een leven als componist.
Dieper in de 20e eeuw werd de dirigentcomponist steeds zeldzamer, met Leonard Bernstein als de uitzondering die de regel bevestigt. Gelukkig is er Peter Eötvös (1944) die de gouden traditie in ere herstelt. Het programma met het Antwerp Symphony Orchestra is typisch voor zijn aanpak: recent eigen werk plaatst hij naast muziek die hem na aan het hart ligt, ditmaal van Béla Bartók.

Invloed van Boulez en Stockhausen
Volgens Eötvös komt zijn interesse voor compositie voort uit zijn jeugdige omgang met filmmuziek. Sferen creëren leerde hij al improviserend. Als tiener had Eötvös namelijk een bijbaantje: op een hammondorgel verzon hij ter plekke filmmuziek bij de kortfilms van studenten aan de filmacademie van Budapest. Tegelijk werd hij op zijn veertiende toegelaten tot de compositieklas van de toen tachtigjarige Zoltán Kodály. Improviseren en formele compositie gingen van meet af aan hand in hand. De dubbele loopbaan van Eötvös hangt wellicht ook samen met zijn leertijd bij Pierre Boulez en Karlheinz Stockhausen, twee markante persoonlijkheden die zowel dirigeerstokje als pen vasthielden. Het was bij die avant-garde van het elektronische experiment dat hij openbloeide toen hij in 1970 het conservatieve Hongarije verruilde voor het muzikaal bruisende Keulen. Daar rolde Eötvös vanzelf in het dirigeervak. Ook vandaag nog noemt hij zich autodidact als dirigent. Toch voerde hij de meest complexe nieuwe partituren uit nadat Boulez hem de leiding doorgaf van zijn geesteskind, het toonaangevende Ensemble Intercontemporain.

Het is indrukwekkend hoe alles wat Eötvös schrijft, gretig wordt opgepikt door de grootste orkesten.

Evenwichtsoefening
Peter Eötvös doet zijn uiterste best om componeren en dirigeren in balans te houden. Hij kon echter niet voorzien dat hij in 1994 hét succesverhaal van de hedendaagse muziekcompositie zou schrijven. Zijn opera Tre Sëstri, naar Tsjechov, werd instant een hit in operaland. Het is een unicum, want ook nu de opera meer dan twintig jaar oud is, brengen operahuizen nog elk seizoen nieuwe versies op de planken. In de nasleep van dit succes zette de componist zijn alter ego als dirigent een tijdlang in de schaduw. Alles wat hij schrijft, wordt gretig opgepikt door de grootste orkesten, terwijl vele anderen componisten zich vaak tevreden moeten stellen met een enkele uitvoering. Zo telt Alle vittime senza nome uit 2016 al twaalf uitvoeringen, o.a. door het Koninklijk Concertgebouworkest. De ‘slachtoffers zonder naam’ uit de titel verwijst naar de talloze bootvluchtelingen die stierven voor de Italiaanse kusten. Eötvös vatte zijn eerbetoon op als een requiem: ‘Tijdens het componeren heb ik die onthutsende beelden geobserveerd: niet alleen de gezichten van individuen, maar ook de dichte massa die opeengepakt zat op gammele boten. Die beelden heb ik verklankt naar tedere melodieën voor solo-instrumenten en massieve klanken voor het hele orkest.’ Het stuk moet veel emoties hebben losgemaakt toen het in Milaan in premiere ging met het orkest van de opera.

Research
In zijn zoektocht naar onderwerpen en libretto’s is zijn vrouw Mari Mezei zijn vaste bondgenoot. Peter Eötvös: ‘Mijn vrouw en ik zijn voortdurend aan het lezen, op zoek naar teksten met een muzikaal potentieel. Het is voor mij doorslaggevend dat ik er meteen iets in hoor. Bij een stukje tekst krijg ik dan het gevoel: dit klinkt goed.’ Voor The Gliding of the Eagle in the Skies, het tweede eigen werk dat Eötvös meebrengt naar Antwerpen, beluisterde hij traditionele Baskische liederen. Eötvös: ‘Eén lied bleef in het geheugen gegrift. Een beeld kwam in me op: een arend die hoog in de hemel lijkt te zweven. Het gevoel van oneindige vrijheid en ruimte die de vogel uitstraalt, heb ik proberen te verklanken.’ De wind in de vleugels komt tot zijn recht in een glansrol voor de slagwerksectie van het orkest. Traditionele percussie wordt uitgebreid met cajóns, tamburo basco en andere Baskische instrumenten, verwijzend naar het Basque National Orchestra waarvoor het werk is geschreven. Als dirigent heeft Eötvös een boon voor grensverleggende landgenoten als Ligeti en Kurtág. Zijn band met Béla Bartók dateert al van zijn jeugd: ‘Ik speelde zijn werk vanaf de vroegste kinderjaren op verschillende instrumenten: fluit, piano en slagwerk. Toen ik als jongeman bij Stockhausen terechtkwam, was ik dankzij Bartók helemaal voorbereid. Mijn oren stonden open voor allerlei nieuwe klanken.’ Tijdens masterclasses krijgen muzikanten vaak het advies: ‘Kruip in de ziel van de componist’ of ‘Speel alsof je dit stuk zelf schreef.’ Als hij straks Bartóks Concerto voor orkest dirigeert, kunnen weinigen die raad met zoveel ervaring opvolgen als componist-dirigent Peter Eötvös. VR

Vr 01.02.2019 — 20:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Peter Eötvös
dirigent

Debussy Prélude a l’apres-midi d’un faune
Eötvös Alle vittime senza nome
Eötvös The Gliding of the Eagle in the Skies
Bartók Concerto voor orkest

Tickets vanaf €10

infotickets  

Categorieën:Portret

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s