Die Jahreszeiten – Tussen officiële leer, knipoog en dubbele bodem

Die Jahreszeiten.jpg

Vaste waarde Philippe Herreweghe brengt begin maart met een cast van topzangers Haydns Die Jahreszeiten. Baron Gottfried van Swieten maakte een adaptatie van The Seasons van James Thomson en rekende erop dat de componist de natuurtaferelen beeldend zou verklanken. En Haydn componeerde kwetterende vogeltjes, kabbelende beekjes en een voorbijtrekkende storm, maar hij vond dat hij meer te bieden had dan dat. De partituur is dan ook symbolisch rijkgeschakeerd.

Door begrippen als klimaatverandering, fijnstof, betonstop en andere ongemakkelijke waarheden, kijken we vandaag met heel andere ogen naar de natuur dan 200 jaar geleden. Toch brengt het besef dat zowel van Swieten als Haydn in Londen al het begin van de industriële maatschappij zagen Die Jahreszeiten wat dichterbij. Ook de metafoor die de seizoenen met de evolutie van jeugd (lente) naar ouderdom en dood (winter) verbindt, spreekt nog altijd tot de verbeelding. Voor wie bereid is de oren te spitsen, en tussen de lijnen te lezen, heeft Die Jahreszeiten heel wat te bieden. Samen met de drie vocale solisten lichten we een tip van de sluier.

Florian Boesch

Florian Boesch

‘Haydn schildert niet alleen met instrumentale klankkleuren, ook geeft hij de stemmen enorm veel kleur.’ – Florian Boesch

De lente
In het ernstige voorspel in mineur lijkt de winter niet meteen van plan baan te willen ruimen voor de lente. Het koor (dat telkens figureert als landvolk) waarschuwt om niet te vroeg te juichen bij het eerste lentegevoel. Meteen daarna laat Haydn de hoop op een nieuw begin in de natuur voorzichtig doorbreken. In de volgende aria kan het werk op het land beginnen: de pachter Simon (bariton) loopt achter zijn ploeg en zaait het veld. Ondertussen strooit Haydn vrolijk citaten uit zijn symfonie ‘met de paukenslag’ in het rond. ‘Je kan de aria over het zaaien, het ontkiemen en voortbrengen van vruchten als een Darwinistische kwinkslag bekijken’, stelt Florian Boesch. ‘Darwin werd pas enkele jaren na de creatie van Die Jahreszeiten geboren, maar die kritische geest die de natuur als Goddelijke schepping in vraag durfde stellen, was rond 1800 al aanwezig. De vrijheid van meningsuiting was toen echter bijzonder klein. Haydn en van Swieten konden niet anders dan in hun werk de officiële leer belijden van een door God geordende natuurwereld waarin de mens zich dubbel moest plooien om het paradijs tegemoet te kunnen gaan.
De zangers smeken de Schepper vervolgens om de nodige regen en zon. Haydn laat horen hoe de wolken samenpakken. Even later hoor je ook de natuur ontwaken: vissen, bijen, vogels, alles gaat leven en bewegen. ‘Haydn schildert niet alleen met instrumentale klankkleuren, ook geeft hij de stemmen enorm veel kleur’, zegt Florian Boesch. ‘Hij begreep de stem uitstekend en wist precies wat hij van de zangers kon vragen. Alles komt aan bod: coloraturen, legato en verschillende stemregisters.’ Het vreugdevolle slotkoor begint majestueus en mondt uit in een fugatische finale waarin God wordt geëerd en geprezen.

De zomer
In het eerste recitatief van De zomer laat Haydn de hobo tot drie keer toe kraaien. Zo begint de schildering van een zomerse dag. De herder trekt de heuvels in. Het eerste zonlicht wordt enthousiast door koor en solisten bezongen. Wanneer de zon hoog aan de hemel staat, kreunen mens en dier onder de loden hitte. Haydn creëert een heerlijk siësta-gevoel wanneer ze samen languit op de grond liggen. Schaduw en de nabijheid van een beek brengen de nodige verkoeling terwijl het zoemende orkest een insectenzwerm laat voorbijkomen. Een musicerende herder ontlokt Haydn een zinnenprikkelende aria voor Hanne, de dochter van Simon (sopraan). ‘In dit stuk hoor je duidelijk hoe Haydn al naar de stijl van de romantiek lonkt’, zegt Christina Landshamer. ‘De kwaliteit van deze aria ligt voor mij in de bijzonder originele, kleurrijke en expressieve melodievoering.’ Daarna wordt het even heel stil… Tot het onweer losbarst. In het orkest worden alle registers opengetrokken. Beethovens onweer uit de Pastorale krijgt hier een knallende voorloper. Tot slot keert de rust weer. Een rund keert loeiend naar de stal terug en de avondklok roept op tot een welverdiende rust.

Christina Landshamer

Christina Landshamer

‘De kwaliteit van deze aria ligt voor mij in de bijzonder originele, kleurrijke en expressieve melodievoering.’ – Christina Landshamer

De herfst
Oogst, druivenpluk en jacht vragen hard labeur maar leiden ook tot allerlei feestelijkheden. Na een eerbetoon aan de vlijt door solisten en koor werpen de jonge boer Lukas en Hanne elkaar lieve woorden toe. ‘Hanne wordt hier geportretteerd als een boerendochter die blaakt van gezondheid’, vertelt Christina Landshamer. ‘Een eerlijk en oprecht meisje ook, ‘met het hart op de tong’, zoals Lukas zingt.’ ‘Lukas spreekt al die lovende woorden voor Hanne uit met enig voorbehoud,’ vertelt tenor Max Schmitt. ‘Ze gelden alleen als ze zweert van hem te houden. En daarna zingt Hanne dat geen enkele andere man dan Lukas haar kan verleiden, op voorwaarde dat Lukas haar trouw is. Dat wijst toch op enige twijfel bij beide geliefden. Daarna herhalen ze als een mantra dat het liefdesgeluk de ultieme vreugde is. Ze lijken vooral zichzelf daarvan te willen overtuigen. Ook de opgewonden muziek biedt niet de intimiteit van een echt liefdesduet. Ik vermoed dat van Swieten en Haydn zo refereren aan de gangbare praktijk van gearrangeerde huwelijken.’ Daarna is het opnieuw tijd voor spektakel. De jacht begint met een aria waarin speurende honden een vogel doen opvliegen waarop het ongenadige geweerschot volgt. Het jachtkoor begeleidt even later een achtervolging van een hert met overweldigend hoorngeschal en jachtkreten. Tot slot komt de wijn op tafel. Men feest, danst, en hoe meer kruiken geledigd worden, hoe uitbundiger de sfeer wordt.

Max Schmitt.jpg

Maximilian Schmitt

De winter
Met opnieuw een erg treffende ouverture schetst Haydn de intrede van koude, nevel en lange nachten. Een schraal winterzonnetje kan amper de dichte mist in berg en dal oplossen. De vroege duisternis speelt ook de wandelaar parten die maar net op tijd een warme hut bereikt. In de kroeg is het onheil gauw vergeten dankzij het spinnen (de strijkers laten het spinnewiel onophoudelijk draaien), het samenzijn en dansen. Tijdens deze gezellige avond vertelt Hanne een smeuig verhaal. Een boerenmeisje had zich aan een heer van een hogere sociale klasse gegeven. Ze voelde zich vernederd en uit wraak stal ze zijn paard. ‘De boeren smulden uiteraard van zo’n verhaal’, weet Christina Landshamer. ‘Ze schaamden zich voor de vernederingen, en tegelijk hoopten vele meisjes stiekem om door een huwelijk de sociale ladder op te kunnen klimmen. Die dubbelzinnigheid en subtiliteit wil ik in mijn interpretatie ook laten horen.’ ‘Haydn kende de kloof tussen de aristocratie en de gewone man uiteraard ook vanuit de situatie aan het hof bij de Esterházy’s’, zegt Florian Boesch. ‘Dit is alvast niet zomaar een banaal verhaaltje. Hier werpen van Swieten en Haydn een kritische blik op verwerpelijke praktijken die in de veranderende tijdsgeest steeds minder getolereerd werden.
Na het schertslied krijgt het oratorium plots een grote waardigheid. Simon introduceert het inzicht dat de seizoenen metaforen zijn voor de levensfasen van de mens. De winter laat ons plots in het open graf kijken. De hemelpoort wenkt. Maar wie mag die betreden? ‘Moge Uw hand ons leiden, God’, zegt de tekst. Met trompetgeschal en een sprankelende fuga leidt Haydn ons naar de eeuwige lente. TE

Vr 08.03.2019 — 20:00 Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Za 09.03.2019 — 20:00 Muziekcentrum De Bijloke, Gent
Zo 10.03.2019 — 19:00 Paleis voor Schone Kunsten, Brussel
Philippe Herreweghe
dirigent
Christina Landshamer sopraan
Maximilian Schmitt tenor
Florian Boesch bas
Collegium Vocale Gent

Haydn Die Jahreszeiten

Tickets vanaf €17

infotickets

Categorieën:Interview, Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s