Alexander Skrjabin, een buitenwereldse verschijning

Alexander Skrjabin wilde met zijn muziek niets minder dan de hele mensheid transformeren. In zijn spectaculaire Prometheus voor piano, orkest en kleurenorgel trakteert Skrjabin op een bedwelmende bewustzijnsverruiming. Meesterpianist Alexei Volodin steekt het vuur aan vanaf de toetsen, een kleurenorgel zet de Elisabethzaal in lichterlaaie. Supertalent Stanislav Kochanovsky laat Skrjabins innovatiedrang afsteken tegen de romantische distinctie van diens klasgenoot en muzikale antipode Sergej Rachmaninov.

‘Er zal een tijd komen waarin elke mens van de ene pool naar de andere zal galopperen om nog maar een pauze uit mijn werk te horen.’ Van valse bescheidenheid had Alexander Skrjabin duidelijk geen last. Alle kunstenaars willen met hun kunst de wereld redden, maar alleen deze Russische componist geloofde ook werkelijk dat het zo zou gaan. Skrjabin was er zeker van dat zijn muziek de mensheid tot een hoger bewustzijn zou voeren. ‘Hij was ervan overtuigd’, zo vatte zijn eerste biograaf samen, ‘dat hij was voorbestemd om een belangrijke taak in het leven te vervullen, en hij interpreteerde gebeurtenissen in de buitenwereld zodanig, dat zijn eigen daden hem niet alleen volkomen natuurlijk, maar zelfs onvermijdelijk toeschenen.’

Niet toevallig was de mythe van Prometheus een van Skrjabins lievelingsverhalen. De legende over de Griekse titanenzoon die het door Zeus bewaakte vuur stal en terug aan de mensen gaf, werd door kunstenaars als Skrjabin gelezen als een artistieke allegorie: ook hijzelf zag zich als een rebel die de wereld bijlichtte met de vlam van de kunst. Samen met andere Russische symbolisten uit het begin van de twintigste eeuw vond Skrjabin dat het de taak van kunst was om de wereld ingrijpend te veranderen. Als een muzikale Prometheus wilde Skrjabin de mensheid transformeren tot een ideale, spirituele samenleving.

Skrjabin is het best bekend om zijn woekerende, harmonisch gedurfde pianomuziek, maar het zijn vooral zijn orkestwerken waarin hij zijn door theosofie geïnspireerde esthetica uitwerkte. In zijn drie symfonieën bracht hij zijn utopische visie steeds intensiever tot uitdrukking. Zijn eerste symfonie eindigt met een loflied op de kunst, in symfonie nummer twee transformeert een somber hoofdmotief tot triomfzang en zijn derde symfonie (bijnaam Le poème divin) illustreert hoe de mens in zichzelf een verheven kracht ontdekt die hem toestaat een ‘goddelijk spel’ te spelen. In latere werken zou Skrjabin de harmonische spanning van zijn taal nog opdrijven en afstemmen op het concept van de ultieme roeservaring.

Het ‘vuurgedicht’ Prometheus dat hij in 1910 voltooide, is dan ook een sleutelwerk in zijn bescheiden, maar verschroeiend intense oeuvre. Niet alleen is dit werk voor orkest, piano en (optioneel) koor een van zijn knapste creaties, het is ook conceptueel een uniek meesterwerk. Om de symboolwaarde van het door Prometheus gestolen vuur naar de concertzaal te vertalen, bedacht Skrjabin de muziek met een extra partij voor ‘clavier à luce’. Hoewel de componist geen enkele concrete voorstelling had over hoe zo’n ‘lichtklavier’ precies zou moeten functioneren, was zijn bedoeling overduidelijk: het instrument moest de concertzaal onderdompelen in subtiel variërende kleuren. De magische kleurenwaaier die Skrjabin zichzelf voorstelde was gebaseerd op de harmonische en dynamische verschuivingen van de partituur, en had tot doel om het publiek te trakteren op een overrompelende, spirituele luisterervaring.

Ook al wordt Prometheus niet vaak met kleurenprojectie opgevoerd, toch is het toegevoegde lichtspel geen artistieke gril, maar een essentiële component van het werk. In de muziek van Prometheus wilde Skrjabin de ultieme opgang schetsen van het ego in een universeel bewustzijn. Het door Prometheus geschonken licht stelde de mens in staat om op te gaan in een bovennatuurlijke staat, losgezongen van de wetten van tijd en ruimte. De beleving van Skrjabins muziek in combinatie met licht en kleur is een totaalervaring, die een trek maakt van duistere chaos naar een kosmische apotheose.

Skrjabin heeft zijn Prometheus nooit uitgevoerd gezien met lichtorgel, maar de luxueuze uitgave van de partituur maakte veel goed. Op vraag van de componist maakte een vriend, de Belgische symbolist Jean Delville, een allegorische tekening. Delville, die samen met Skrjabin geloofde dat het de missie van de kunstenaar was om licht, spiritualiteit en mysticisme in de wereld te zenden, creëerde een fantasietekening waarin het androgyne gezicht van Prometheus zichtbaar wordt vanuit een lier, als symbool voor muziek. Vlammen, een gloeiende zon, glinsterende sterren en kometennevels zetten de suggestie van een door de muziek verlichte wereld kracht bij.

Nee, Skrjabins muziek heeft de wereld niet naar het licht getild. Maar dat zijn mysterieuze taal buitengewoon uniek en origineel is, is wel zeker. ‘Is het mogelijk om een componist als Skrjabin met eender welke traditie in verband te brengen’, zo vroeg Igor Stravinski zich af. ‘Waar komt hij vandaan? Wie zijn zijn voorvaderen?’ Niemand die het weet: Skrjabin is een verschijning zoals er in de muziekgeschiedenis slechts zelden een geboren wordt. TJ

Vr 06.10.2017 — 20:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Stanislav Kochanovsky dirigent
Alexei Volodin piano
Liadov Het betoverde meer
Rachmaninov Symfonie nr. 3
Skrjabin Vers la flamme
Skrjabin Prometheus (le poème du feu)

Tickets vanaf € 16

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s