Fazil Say: kunstenaar van uitersten

sayBestaat er een eigenzinniger pianist dan Fazil Say? Overal waar hij komt, zorgt deze Turkse toetsenist voor sensatie in de zaal. Of het nu de gracieuze pianoconcerto’s van Mozart zijn of de romantisch robuuste klaviermuziek van Beethoven: Say is geen pianist die zich tevreden stelt met afgeborstelde interpretaties. wild én verfi jnd, spannend én fantasierijk, zo klinken zijn bezielde en geanimeerde vertolkingen. Midden januari brengt hij samen met deFilharmonie het gestileerde pianoconcerto van ravel. Hoed u voor avontuur!

Noem Fazil Say geen doorsnee klassiek pianist. Open zijn website en je wordt getrakteerd op een schermgrote video van een metrorit door New York op een druilerig grijze ochtend. Op de achtergrond zorgen jazzy akkoorden en mijmerende bluenotes voor een onvervalst intimistische, sobere soundscape. Net wanneer je denkt deze muziek te kennen, kringelt er een oosters ornamentje doorheen de muziek. Welkom in de wondere wereld van Fazil Say, waar klassiek, jazz en oosterse stijlelementen naadloos in elkaar overvloeien.

Say werd geboren in 1970 in de Turkse stad Ankara, waar hij studeerde aan het conservatorium bij Mithat Fenmen, een leerling van de legendarische Franse pianist Alfred Cortot. Fenmen liet hem niet enkel kennismaken met ‘grote componisten’ als Mozart en Beethoven, maar leerde hem ook als pianist de speelruimte ontdekken in hun muziek. Sindsdien vormen vrijheid en improvisatie de codewoorden van Say’s artistieke persoonlijkheid. Als pianist zoekt hij steeds de grenzen op van wat mogelijk is binnen een partituur, met vaak verrassende concerten tot gevolg. Maar ook als componist en improvisator kleurt Say voortdurend buiten de lijntjes. Neem daarbij zijn non-conformistische looks en ongeremde speelplezier, en je weet: deze allround pianist ademt de geestdrift die je mag verwachten van een muzikant uit de eenentwintigste eeuw. Een portret aan de hand van vier composities.

Four dances of Nasreddin Hodja
Say’s eerste opusnummer laat horen waar hij als kunstenaar voor staat. De historische figuur Nasreddin Hodja staat in de moslimwereld bekend als een volkse wijsgeer die, achterstevoren zittend op een ezel, spot met autoriteiten, egoïsten, fraudeurs en fanatiekelingen. Een oosterse Tijl Uilenspiegel of Don Quichote dus, die humor aanwendt om de waarheid te laten doordringen en vastgeroeste denkkaders te doorbreken. Say’s vierdelige pianosuite over deze vrolijke wijsneus won in 1990 de Young Concert Artists Auditions in New York, wat hem meteen internationale aandacht opleverde. Terecht, want in de vier stukjes die Say op basis van de Nasreddinverhaaltjes componeerde, is een fascinerende veelvoud aan stijlen en invloeden te horen. Rapsodische melodieën, verknipte intervalsprongen, bizar onregelmatige ritmes en een continue, onweerstaanbare puls zorgen voor een sprankelende totaalindruk. Tegelijk laat Say ook horen dat hij zich inschrijft in een lange traditie van (piano)componisten als Béla Bartók, George Enescu of György Ligeti die volksmuziek gebruikten om hun composities te kruiden. Turkse volksmuziek en Europese pianotechnieken zullen van dan af Say’s eigen klaviermuziek blijven bepalen. In het ‘Fantasiestück’ Elegy of Old Istanbul bijvoorbeeld trakteert hij het Turkse folknummer Katibim op een Schumannachtige akkoordenmassage.

1001 Nights in the Harem
Dat Fazil Say een componist uit het nabije oosten is, zullen we geweten hebben. In zijn muziek integreert hij vaak inheemse instrumenten als de ney (een melancholisch klinkende fluit), de qanûn (een hakkebord waarop je ook kwarttonen kan spelen) en de kemençhe (een Perzische puntviool). Evengoed doet hij inspiratie op bij oosterse volksverhalen en -liederen, of neemt hij het modale toonsysteem over uit de Turkse muziektraditie. Met zijn vioolconcerto 1001 Nights in the Harem, geschreven voor de Moldavische violiste Patricia Kopatchinskaja, knoopt hij aan op het bekendste boek uit de oosterse literatuur: de duizend-en-een verhalen van Sheherazade. Say’s compositie is een originele respons op het geromantiseerde exotisme waarmee Nikolaj Rimski-Korsakov deze vertelstof in muziek omzette. Net zoals in diens orkestwerk Sheherazade speelt ook bij Say de viool een hoofdrol als sensuele verteller, maar in zijn werk focust hij specifiek op het lot van zeven vrouwen in de harem. De zweverige melodieën van de viool, begeleid door symfonieorkest en inheemse percussie, voeren de luisteraar mee doorheen onvoorspelbare, verrassende klankweefsels, waarin het onderscheid tussen oost en west, exotisme en authenticiteit vervaagt. Een fantastische vermenging van Says liefde voor zijn culturele roots en de westerse klassieke muziektraditie.

Alla Turca Jazz
Wat heeft een Franse Chopinvirtuoos gemeen met een Turkse toetsenrebel? Say studeerde aan het conservatorium van Ankara waar hij les kreeg van Mithat Fenmen, een leerling van de legendarische Franse pianist Alfred Cortot. Deze staat vooral bekend als een vertolker die de grenzen opzocht van het klavieroeuvre van Chopin. Al vroeg ontwikkelde Cortot een eigen, herkenbare speelstijl die hij doorgaf aan zijn leerlingen. Het aftasten van wat mogelijk en onmogelijk is binnen een partituur heeft Say dus absoluut niet van vreemden. Say past zijn pianistieke vrijheid toe op het ontwikkelen van een unieke stijl en waagt ook zijsprongen naar de meest gekende improvisatiestijl van de twintigste eeuw: de jazzmuziek. In het aanvankelijk als bisnummer bedoelde pianostukje Alla Turca Jazz weet hij zijn klassieke scholing op sublieme wijze te combineren met zijn liefde voor improvisatie en jazz. Vertrekpunt van de compositie? Het wereldbekende deuntje van Mozarts Turkse mars, dat al na acht maten door Say getransformeerd wordt tot een speelse jazzimpro. Het syncoperen van de hoogste melodienootjes, het toevoegen van chromatische bluenotes en de snelle, virtuoze loopjes van zestiende noten voorzien de nog steeds herkenbare melodie van extra schwung en levendigheid. Say speelt het werk geregeld op concerten en houdt zich – voorspelbaar genoeg – zelden aan zijn eigen partituur.

Istanbul symphony
‘Het werk is een portret van de stad en de natuur rondom Istanbul, die wondermooie stad die we allemaal kennen uit de poëzie van Orhan Veli, Nazim Hikmet en andere schrijvers, dichters en artiesten’, zo vertelt Fazil Say over zijn Istanbul symphony. Say’s monumentale ‘eerste’ symfonie ademt de liefde voor Istanbul uit: elke beweging representeert een element uit de rijke culturele geschiedenis van deze stad. Zo verklankt het derde deel (Blue Mosque) de prachtige architectuur van de Blauwe Moskee en het godsdienstig belang van dat gebouw. ‘Logischerwijs is het Istanbul dat ik probeer te beschrijven een oudere, nostalgische, dromerige stad. De componist, het werk, de solist op de ney, iedereen is op zoek naar het oude Istanbul.’ Het viel Fazil Say steeds meer op hoe ver het hedendaagse Turkije verwijderd raakt van zijn glorieuze verleden. De progressieve pianist kantte zich publiekelijk tegen president Erdogan toen die nog premier was. Zo merkte hij via een twitterbericht al lachend op dat de ‘azan’ (het oproep tot ritueel gebed vanuit het de minaret) slechts tweeëntwintig seconden duurde en vroeg zich daarbij het volgende af: ‘Waarom zo’n haast? Heb je een minnares die op je zit te wachten of een raki op de tafel thuis?’ Deze en andere tweets bleven niet onopgemerkt en in 2013 werd de pianist door de Turkse overheid beschuldigd van blasfemie. Uiteindelijk werd Say zelfs veroordeeld tot een voorwaardelijke celstraf van tien maanden. Zijn politieke – al dan niet gewilde – betrokkenheid is een deel van het verrassende totaalpakket dat zijn naam draagt. MC

Fazil Say soleert met deFilharmonie onder leiding van Kirill Karabits in het Pianoconcerto van Ravel. Op vrijdag 15 en zaterdag 16 januari in deSingel.
infotickets

Categorieën:Portret

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s