Kunst of liefde – Het liefdescontract tussen Alma en Gustav Mahler

‘Jouw leven moet in alle opzichten in dienst komen van mijn behoeften en het enige wat jij daarvoor terug kunt vragen is mijn liefde. Als je dat niet kunt, kunnen we nu beter uit elkaar gaan, anders wordt het een drama.’ Gustav Mahler schreef klare taal aan Alma Schindler, alias ‘het mooiste meisje van Wenen’. Sinds hun huwelijk verdroeg Mahler Alma’s muziek niet naast die van hem – hij wilde geen ‘merkwaardige rivaliteit’ in het huishouden – en Alma’s liederen verdwenen voor jaren in de kast. Het Antwerp Symphony Orchestra herontdekt haar liederen naast muziek van haar echtgenoot onder leiding van eredirigent Philippe Herreweghe tijdens een ode aan een van de beroemdste kunstenaarskoppels uit de muziekgeschiedenis.

s1920_Magazine_01_PRINT-19

Hoe hebben jullie elkaar leren
‘Die kerel bestaat alleen maar uit zuurstof, je verbrandt als je aan hem komt.’ Tijdens hun eerste ontmoeting in het huis van gemeenschappelijke vrienden moet Mahler een onuitwisbare indruk gemaakt hebben. Aan het einde van de avond nodigde hij Alma uit voor een uitvoering in de opera waar hij ’s anderendaags zou dirigeren. ‘Heb je goed geslapen?’, vroeg Mahler in de inkomhal van de Wiener Staatsoper. ‘Zeker, waarom niet?’ ‘Ik heb geen oog dichtgedaan’, antwoordde Mahler verliefd. Alma was dan ook een bijzondere figuur in de Weense cultuurkringen: belezen, muzikaal, beeldschoon en jong. Naast Mahler hadden talloze andere kunstenaars een zwak voor de dochter van landschapschilder Jakob Emil Schindler: haar compositieleraar Alexander von Zemlinsky, schilder Gustav Klimt en theaterdirecteur Max Burckhard maakten avances. Na Mahlers dood huwde ze met Bauhaus-architect Walter Gropius en schrijver Franz Werfel en had ze een affaire met schilder Oskar Kokoschka. Maar later zou ze zich laten ontvallen dat zij ‘microben waren in vergelijking met Mahler’. Gebiologeerd door de kunstenaar bracht Alma verschillende offers om haar leven met Mahler te kunnen delen. Hij was wel zo netjes om die offers vóór het huwelijk neer te pennen in wat een van de meest verbazingwekkende ‘liefdesbrieven’ ooit moet zijn.

Slaan en zalven
Op 19 december 1901 schrijft Gustav Mahler een lange liefdesbrief die slaat en zalft. Hij heeft het bijvoorbeeld over zijn definitie van het begrip persoonlijkheid dat hij beschouwt als iets dat ‘slechts langzaam verworven kan worden, ten koste van een lange strijd, veel ervaring en verschrikkelijk veel lijden, door een grote begaafdheid die zich krachtig ontwikkelt’. Hij voegt er meteen aan toe dat de toen 22-jarige Alma ‘in geen geval tot die wezens gerekend kan worden die diep in zichzelf zijn geworteld (…)’. ‘Dat is onmogelijk, want je hebt nog in geen enkel opzicht een uitgesproken karakter, niets in jou is ontwikkeld, gerijpt’, klinkt het hard. Maar wanneer hij iets verderop schrijft dat hij zijn idee van het begrip ‘persoonlijkheid‘ enkel toepast op ‘superieure wezens die niet alleen aan hun eigen leven vorm geven, maar ook aan dat van de mensheid’, wordt duidelijk dat volgens hem slechts een kleine minderheid zichzelf een ‘persoonlijkheid’ mag toedichten. De onverbiddelijke taal wordt steeds omfloerst door liefdesbetuigingen, net als in een andere passage uit de brief: ‘Omdat je mooi bent en aantrekkelijk voor mannen, brengen ze onwillekeurig hulde aan je schoonheid. Stel je alleen maar even voor, mijn Alma, dat je lelijk zou zijn!’ Mahler gelooft met andere woorden niets van de ‘liefde’ van Zemlinsky en Burckhard voor Alma en wil met deze rake zin de oppervlakkigheid van haar minnaars ontmaskeren. Voor Mahler draait het niet (alleen) om de looks, maar gaat het om ‘oprechte en onvergankelijke liefde’, zoals hij een zin later schrijft.

s1920_Magazine_01_PRINT-20

Alma Mahler

‘Het is een feit dat voor hem mijn kunst volstrekt niet telt en de zijne des te meer, terwijl voor mij zijn kunst niet telt in tegenstelling tot de mijne.’ – Alma Mahler

Alma, de componist
De brief gaat verder: ‘We zijn nu aangekomen bij de bron van mijn angsten, bij de eigenlijke kern van mijn ongerustheid en twijfels.’ Alma componeerde immers en had ambitie. Op haar achttiende schreef ze dat ze een goede opera wilde componeren, waarbij ze zich luidop afvroeg waarom ‘een vrouw nog nooit iets op het gebied van de muziek heeft gepresteerd’. Ze schoof de schuld niet in de schoenen van mannen, maar weet het aan ‘te weinig geestelijke diepgang en filosofische bagage’. Ze was vastberaden om de uitzondering te worden. Dat was de bron van Mahlers angsten: ‘Hoe stel je je zo’n componistenhuishouden voor? Kun je je voorstellen hoe belachelijk en later voor ons beiden vernederend een dergelijke merkwaardige rivaliteit noodzakelijkerwijs zal worden?’ Mahler wil ‘een vrouw en geen collega’ en schrijft ietwat geringschattend over Alma’s liederen door het volgende te vragen: ‘Denk je dat je van iets groots en onmisbaars in jouw leven afstand zou doen als je jouw muziek helemaal op zou geven om de mijne te bezitten? (…) Componeren? Voor je eigen genoegen of om het algemeen welzijn van de mensheid te dienen?’ Mahler voelt aan dat hij met deze eisen – ‘ik eis veel, heel veel’ – tiranniek overkomt en probeert kritiek te pareren door te stellen dat Alma zeker niet mag denken dat hij ‘in de relatie tussen twee echtelieden van de vrouw een soort van tijdpassering wil maken, die bovendien in dienst van haar man het huishouden doet’. Hij eindigt met een smeekbede om boven alles ‘oprecht’ te zijn in haar antwoord.

s1920_Magazine_01_PRINT-21.jpg

Gustav Mahler

‘Denk je dat je van iets groots en onmisbaars in jouw leven afstand zou doen als je jouw muziek helemaal op zou geven om de mijne te bezitten?’ – Gustav Mahler

Altaar van het genie
De reactie van Alma’s moeder Anna Moll is begrijpelijk. Zij wilde niet dat ze nog langer omging met een tiran die haar dochter in de slavernij zou storten. Alma zelf was ook onthutst door het lezen van de brief. Haar jeugddroom om de eerste vrouwelijke componist van belang te worden moest ze opbergen, elke serieuze ambitie in de muziek zou gefnuikt worden en dat vooruitzicht deed haar twijfelen: ‘Mijn muziek opgeven, waarvoor ik tot nu toe leefde…’ Maar zoals Françoise Giroud het in haar biografie over Alma formuleert ‘liet Alma zich bedwelmen door de geur van zelfopoffering op het altaar van het genie’, al bleef de harde toon van de brief wel ‘een doorn in haar ziel’. Ze gaat akkoord met al zijn eisen, ze trouwen op 9 maart 1902 en beginnen aan een emotioneel hobbelparcours dat stevig zou doorklinken in Mahlers muziek. Een relatie tussen twee kunstenaarszielen die elkaars artisticiteit met moeite verdragen kan ook niet anders dan stormachtig verlopen. ‘Het is een feit dat voor hem mijn kunst volstrekt niet telt en de zijne des te meer, terwijl voor mij zijn kunst niet telt in tegenstelling tot de mijne’, schrijft ze later. Het sluit aan bij een vaak geciteerde uitspraak die ze deed in aanwezigheid van Mahlers vrienden: ‘Zijn muziek ken ik erg slecht en wat ik ervan ken bevalt me niet.’ Alma zelf componeerde meer dan 50 liederen vóór haar huwelijk met Mahler. Slechts zeventien daarvan zijn bewaard gebleven – vele zijn vernietigd in de Tweede Wereldoorlog en door Alma zelf – en op één na zijn ze allemaal gepubliceerd vanaf 1910, een jaar voor de dood van Mahler. Eerder dat jaar kreeg Mahler lucht van haar affaire met Walter Gropius door een verdwaalde liefdesbrief waarna een allesoverheersende verlatingsangst zich van hem meester maakte. Hij begon interesse te tonen in Alma’s werk, moedigde haar aan en benutte zijn netwerk om ze te publiceren en uit te voeren. Hoe zou het hun ‘componistenhuishouden’ vergaan zijn mocht het sinds hun huwelijk in 1902 zo geweest zijn? SP

Za 12.10.2019 — 15:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Zo 13.10.2019 — 15:00
Groenzaal, Gent
Philippe Herreweghe dirigent
Gerhild Romberger alt
Weber Oberon: ouverture
A. Mahler Liederen
G. Mahler Liederen uit Des Knaben Wunderhorn
Schumann Symfonie nr. 3, ‘Rheinische’

Tickets vanaf €15

infotickets

Categorieën:Extra, Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s