Tijdloze schoonheid: het Quatuor pour la Fin du Temps

Ook in de muziekgeschiedenisboeken is de Tweede Wereldoorlog een van de donkerste bladzijden. Tussen 1939 en 1945 werd in de Duitse concentratiekampen immers een volledige generatie veelbelovende componisten uitgeroeid. Talenten als Viktor Ullmann en Gideon Klein vonden er hun vroegtijdige dood, en hun overgeleverde repertoire (hoe beperkt ook) doet wrang vermoeden welke richting de muziekgeschiedenis had kunnen uitgaan mocht hun artistieke ontwikkeling niet vroegtijdig zijn gefnuikt. 

De Franse componist Olivier Messiaen (1908-1992) kon zijn tweejarig verblijf in een kamp in het Poolse Görlitz wel navertellen. Messiaen werd immers niet naar een uitroeiingskamp gestuurd, maar werd al vroeg in de oorlog krijgsgevangen gezet nadat hij de ingenomen stad Nancy probeerde te ontvluchten. Tussen de karige bezittingen die hij bij zich droeg tijdens zijn transport, zaten ook enkele partituren van Bach, Beethoven, Stravinski en Berg, die al snel de interesse wekten van enkele musicerende medegevangenen. Zodra hij wat papier, potlood en aftandse instrumenten had kunnen bemachtigen, herwerkte Messiaen enkele eerdere schetsen tot een werk voor een bezetting die even toevallig als ongebruikelijk was: piano, klarinet, viool en cello. Op 15 januari 1941 ging het Quatuor pour la fin du temps in première voor een publiek van enkele honderden medegevangenen en hun bewakers. Geschreven in deze totaal onwaarschijnlijke omstandigheden, werd het uiteindelijk een van Messiaens belangrijkste werken. 

Messiaens achtdelige werk is gebaseerd op de aankondigingen uit het Bijbelboek De Apocalyps, waarin het einde der tijden en de verlossing van de mensheid worden aangekondigd. Letterlijk betekent de titel van Messiaens werk inderdaad “kwartet voor het einde der tijd(en)”, en de componist laat deze verwijzing op verschillende niveaus werken. Qua thematiek kan het werk inderdaad worden begrepen als een aanklacht tegen de vreselijke oorlogsomstandigheden, en drukt het de hoop uit op een uiteindelijke verlossing die schuilt in de tijdloze eeuwigheid. Messiaen laat deze idee echter ook strikt muzikaal spreken: het werk bevat nauwelijks maatstrepen, waardoor er een gevoel van bevrijding en tijdloosheid ontstaat. 

Het Quatuor pour la fin du temps draagt in feite een dubbele boodschap. Enerzijds reflecteert de componist op de eeuwigheid, in enkele langzame en contemplatieve delen (Messiaen gebruikt in één deel zelfs de tempoaanduiding “zo traag mogelijk”). Anderzijds wil de componist ook de onvergankelijke schoonheid van het leven zelf benadrukken, die voor hem huist in het gefluit van vogels. “De natuur en de vogelgeluiden zijn mijn passie maar ook mijn toevlucht. Wat kan ik doen behalve mijn vergeten gezicht terugvinden ergens in het woud, in de velden, in het gebergte, diep onder zee, tussen de vogels? Daar schuilt voor mij de muziek”, liet hij ooit optekenen. Vanuit een persoonlijke ervaring verbindt Messiaen extreme wanhoop met het vertrouwen in eeuwige verlossing. Beide extremen komen in zijn meesterwerk op een onwaarschijnlijke en vooral overweldigende manier samen. Dat maakt een live-uitvoering van Messiaens Quatuor pour la fin du temps tot een onvergetelijke ervaring: de luisteraar wordt ultiem uitgedaagd om zich over te geven aan tijdloze schoonheid, waar alle aardse zorgen verzwinden. AH 

Quatuor pour la Fin du Temps

24.04.2022 — 15:00
AMUZ, Antwerpen

Info & tickets >>>

Categorieën:Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s