Berio’s Sinfonia: de collage die de muziekgeschiedenis veranderde

Lees ook het interview dat we hadden met HYOID over Berio’s Sinfonia.

Wie naar Berio’s Sinfonia luistert, hoort de volledige muziekgeschiedenis in een notendop. Het werk, dat de componist schreef naar aanleiding van de 125e verjaardag van het New York Philharmonic en dat in 1968 in première ging, is bij een eerste luisterbeurt niet eenvoudig te ontcijferen. Maar wie dieper graaft, ontdekt steeds meer hoe Berio’s liefde voor muziek en woord tot deze eigenzinnige collage leidde. 

Luciano Berio was een Italiaanse componist die opgroeide in de eerste helft van de 20e eeuw. Hij werd opgeleid als klassiek pianist, maar raakte tijdens de Tweede Wereldoorlog gewond aan zijn hand. Tijdens zijn revalidatie zette hij daarom zijn zinnen op compositie. Hij maakte tijdens zijn studies in de VS kennis met de grootste componisten van die tijd – Boulez, Stockhausen, Ligeti – en zou later componisten als John Cage uitnodigen om in zijn Studio di fonologia musicale in Milaan de mogelijkheden van de elektronische muziek te verkennen. In die periode schreef hij bijvoorbeeld Thema (Omaggio a Joyce), de allereerste Westerse elektroakoestische compositie, en Visage, een collage waarin de stem van zijn vrouw, mezzosopraan Cathy Berberian, als basis diende. 

Op uitnodiging van Darius Milhaud trok hij terug naar de VS, waar hij later aan Juilliard les zou geven aan componisten als Louis Andriessen en Steve Reich. Hij deed dat met een zeker gevoel voor humor: tijdens een van zijn lessen trok hij twee uur uit voor een volledige analyse van Beethovens Zevende Symfonie, en waarom hij het een absoluut meesterwerk vond. De les erna spendeerde hij evenveel tijd om – met een gladgestreken gezicht – uit te leggen waarom het volgens hem slechts een voetnoot in de muziekgeschiedenis is. 

Muzikaal kruiswoordraadsel 
Berio’s doorgedreven liefde voor de klassieke muziek en de menselijke stem leidde uiteindelijk tot de creatie van zijn Sinfonia. Een baanbrekend werk, dat behalve van een symfonisch orkest ook gebruikmaakt van acht versterkte stemmen. Zij vertolken samen het oorspronkelijke doel van de symfonie – letterlijk: samen klinken. Het werk is een labyrint van literaire verwijzingen en flarden van bekende werken, een soort muzikaal kruiswoordraadsel dat tegelijkertijd een ode is aan de literatuur en muziek. Berio zelf noemt het werk een reis naar Cythera, een mythisch eiland uit de Griekse oudheid dat vooral geassocieerd wordt met Aphrodite, de godin van de liefde. De acht stemmen die voor het orkest plaatsnemen, vormen een handig instrument dat Berio maar al te graag inzet om extra lagen toe te voegen aan de muziek. In het eerste deel zingen zij bijvoorbeeld flarden uit Claude Lévi-Strauss’ boek Le Cru et le Cuit, een etnologisch onderzoek naar de oorsprong van mythes. Het tweede deel, O King,  is een ode aan Martin Luther King. De acht stemmen herhalen de verschillende lettergrepen van zijn naam in willekeurige volgorde. 

Voor de derde beweging van Sinfonia baseerde Berio zich volledig op het gelijknamige derde deel van Mahlers Tweede Symfonie

Graffiti 
Maar het is vooral de derde beweging die, al sinds de première, de meeste inkt heeft doen vloeien. Berio heeft in deze intense 11 minuten het concept intertekstualiteit dan ook tot het ultieme doorgedreven. De volledige beweging “In ruhig fließender Bewegung” is namelijk gebaseerd op het gelijknamige derde deel van Mahlers Tweede Symfonie. Berio gebruikt Mahlers melodieën soms opvallend, soms in een enkel instrument, soms enkel ritmisch. Maar je kan beide partituren boven elkaar leggen. Opvallend, want Mahler zelf baseerde zich voor dat deel op een melodie die hij vroeger gebruikte in zijn liederen Des Knaben Wunderhorn.

Naast Mahler parafraseert Berio ook Debussy’s La Mer, Ravels La Valse, en Stravinsky Le Sacre du Printemps, of gebruikt hij flarden van Brahms, Richard Strauss, Beethoven, Bach, Schönberg, Berg, en uiteindelijk zijn eigen muziek. Het had nog veel meer kunnen zijn: Berio moest zich voor het derde deel baseren op de partituren die hij meegenomen had op reis naar Italië, en de partituren die hij kon vinden in de lokale bibliotheek. De zangers verwijzen intussen naar James Joyce, Samuel Beckett, partituuraanduidingen van Mahler, een stukje graffiti uit Parijs, en aantekeningen van de Russische toneelschrijver Vladimir Majakovsky. 

Na meer dan vijftig jaar blijft het werk nog steeds overeind staan. Meer zelfs: telkens je naar Sinfonia luistert, ontdek je nieuwe details. De oprechte liefde van Berio voor de klassieke muziek en de literatuur schemert door in elke noot, ademhaling en lettergreep. Ontdek zelf de overweldigende kracht van dit zelden uitgevoerde werk, en laat je meevoeren door deze eigenzinnige trip doorheen de muziekgeschiedenis. SS 

Wereldcreatie van Annelies Van Parys en Berio’s Sinfonia

27.05.2022 – 20:00
Muziekcentrum De Bijloke, Gent
28.05.2022 — 20:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen

Info & tickets >>>

Categorieën:Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s