Ademruimte: de benauwende kracht van woorden

Zonder adem zijn er geen gesproken woorden, dat klinkt logisch. Maar de band tussen adem en taal gaat dieper. “Er is een nauwe verwantschap tussen de adem en de ziel”, zegt Raf Njotea. “Taal belichaamt je identiteit, het is letterlijk je stem, je draagt ermee uit wie je bent.” Njotea brengt op 22 april ‘Ademruimte – De benauwende kracht van woorden’, de derde lezing in de reeks rond het seizoensthema ‘Adem’.

Raf Njotea

Woorden zijn niet zomaar klanken. Ze hebben én geven betekenis, ze helpen ons de wereld te definiëren. Maar die definitie is niet steeds neutraal. Woorden geven ook uitdrukking aan een waardeoordeel. Taal geeft op die manier mee vorm aan de onrechtvaardige behandeling van minderheidsgroepen. In zijn lezing gaat Raf Njotea daar dieper op in. Met voorbeelden van scheld- en andere woorden toont hij hoezeer taal ons wereldbeeld bepaalt. Als freelance scenarist, presentator en columnist is Njotea – taal- en letterkundige van opleiding – elke dag bewust met taal bezig.

Scheve verhoudingen
“Taal bepaalt mee onze beeldvorming, meer dan we doorgaans denken. Het is een complexe wisselwerking: taal weerspiegelt onze wereld, maar geeft die ook vorm. De scheve verhoudingen in onze maatschappij sijpelen door in onze taal. Maar net daardoor bevestigt taal dat wereldbeeld waardoor het nog meer ingebakken raakt. Om die reden vind ik het belangrijk om taal te dekoloniseren. Als we gewoon praten over taal, dan dekoloniseren we die al voor een deel. Want daardoor worden we ons bewuster van de taal die we gebruiken.”
“In regels zie ik geen heil. Zo werkt taal niet. Onze taal is van niemand, of juister: van iedereen. Eén persoon kan niet bepalen dat een bepaald woord niet meer door de beugel kan of een andere betekenis moet krijgen. De meeste mensen gebruiken taal puur om een boodschap over te brengen en denken er verder niet per se over na. Daardoor hebben regels weinig effect, tenzij misschien zelfs een tegengesteld.”

Evolutie van onderuit
“Het gaat er mij om dat we bewuster omgaan met woorden in bepaalde contexten of met registers van taal. Doordat mensen bepaalde gevoelens hebben bij sommige woorden, gaan die veranderen en worden ze meer of minder gebruikt. Dat is vaak een onbewust proces.” Hoe dat proces verloopt, duidt Njotea met een Amerikaans voorbeeld. “Het woord ‘negro’ wordt vandaag niet meer gebruikt. Tot het midden van de jaren 60 was het een neutrale verwijzing naar de zwarte bevolking van de VS, ook door die gemeenschap zelf. Dat veranderde met een speech van de zwarte activist Stokely Carmichael. Hij gebruikte voor het eerst het woord ‘black power’ in het openbaar. Vanaf dan kwam er een kentering van ‘negro’ naar ‘black’, die de media mee consolideerden. Pas nadien volgden ook het Hooggerechtshof en andere eerder conservatieve instellingen. Zo zie je hoe een taalkundige evolutie in de maatschappij van onderuit begint. Daarna volgen de media, de gezaghebbende instituten en referentiewerken, die allemaal een grotere impact hebben dan ze misschien wel denken.”

Stokely Carmichael

Fijngevoeligheid
Een zekere fijngevoeligheid kan helpen om bewust om te gaan met woorden en de connotatie die ze dragen. Raf Njotea is optimistisch op dat vlak. “Mensen weten doorgaans heel goed wanneer bepaalde woorden of formuleringen niet aangewezen zijn. Moeilijker wordt het wanneer woorden die vroeger aanvaardbaar waren van lading veranderen. Bijvoorbeeld doordat groepen die onderwerp zijn van die woorden mondiger worden. In dat geval moet je bereid zijn om naar die groep te luisteren.” In zijn lezing gebruikt Njotea scheldwoorden als voorbeelden die het heersende perspectief in de samenleving uitdrukken. Dat net dit type woord hiervoor typerend kan zijn, is niet vreemd. “99% van de scheldwoorden gaan over aspecten die mensen zogezegd doen afwijken van wat de maatschappij ziet als de norm.”
Daarbij wijst Njotea erop dat voor veel van deze woorden geen variant bestaat voor de tegenhanger uit de meerderheidsgroep. Woorden als ‘wijf’, ‘slet’, ‘flikker’ of het n-woord kennen geen mannelijke, hetero- of witte variant. “Daardoor wordt het onmogelijk om op dezelfde denigrerende manier over leden van de meerderheidsgroep te praten. Dat alleen al zorgt voor een scheeftrekking die er volgens mij ook maatschappelijk is.”
“Context is alles in taal. Ik ben ervan overtuigd dat woorden geen inherente racistische of seksistische betekenis hebben. Enkel door de context waarin we ze al jaren, decennia of eeuwen gebruiken, krijgen ze die inslag. Neem een mop over blinden. Vertelt een blinde comedian die, dan is dat een heel andere mop dan wanneer ze wordt verteld door iemand die wel kan zien.”

Schaven aan identiteit
“Er is een nauwe verwantschap tussen de adem en de ziel. Taal belichaamt je identiteit, het is letterlijk je stem, je draagt ermee uit wie je bent. Daarom schieten mensen misschien in een kramp als ze het gevoel hebben dat aan hun taal gemorreld wordt. Iets veranderen aan je taal is niet zo evident, want het betekent ook dat je bewust schaaft aan je eigen identiteit. Jezelf in vraag durven stellen, is geen evidentie.” MVM

22.04.2022 – 18:00
Lezing: Ademruimte – De benauwende kracht van woorden
Okapi, Koningin Elisabethzaal Antwerpen

Tickets: €5 / Gratis voor vrienden

Info & tickets >>>

Categorieën:Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s