Het Vioolconcerto van Barber

Een onspeelbare finale en een bemoeizieke vioolleraar? Jane Jones van Classic FM dook dieper in het ontstaan van Barbers enige Vioolconcerto.

De Amerikaanse componist Samuel Barber was – afhankelijk van wie je het vraagt – ofwel een van de meest getalenteerde componisten van zijn generatie, ofwel een van meest anachronistische en ouderwetse componisten van de twintigste eeuw. Diezelfde tweedeling aan meningen hoor je ook over zijn Vioolconcerto. De jonge vioolvirtuoos voor wie het werk oorspronkelijk bedoeld was, vond het volgens de overlevering in eerste instantie te saai, en uiteindelijk onspeelbaar. Maar is dat wel zo? Want uiteindelijk komt er nog veel meer bij kijken: wat begon als een ijdel project werd onderbroken door de Tweede Wereldoorlog én daarna overgenomen door een vioolleraar die zijn kans rook om wereldberoemd te worden.

Iso Briselli

Ongeveer 100 jaar geleden studeerde Samuel Barber aan het recent geopende Curtis Institute of Music in Philadelphia. Daar leerde hij de jonge violist Iso Briselli kennen, een Oekraïens wonderkind dat naar de Verenigde Staten was verhuisd om er verder te studeren. Hij werd gesponsord door de rijke industrieel Samuel S. Fels en zijn vrouw Jennie. Zij waren namelijk enorm onder de indruk van het 14-jarige talent, die datzelfde jaar zijn debuut had gemaakt bij het Philadelphia Orchestra met Paganini’s Eerste Vioolconcerto. Zijn carrière was op dat moment al gelanceerd, en hij werd enorm geprezen voor zijn uitzonderlijke techniek en virtuositeit.

De carrière van Barber nam een hoge vlucht nadat hij afstudeerde aan het Curtis Institute. Enkele van zijn vroege composities, waaronder enkele koorstukken en kamermuziekwerken, werden enorm geprezen. Zijn poëtische lyriek en romantische roots onderscheidden hem van zijn contemporaine tegenhangers, die het pad van de vernieuwing verkenden, maar maakten hem daarom niet minder succesvol. Hij werd dan ook uitgekozen door Fels om een stuk te schrijven voor zijn protegé Briselli, eentje dat al zijn kwaliteiten in de verf kon zetten en zijn reputatie kon bestendigen.

Barber, Briselli en het echtpaar Fels ontmoetten elkaar in mei 1939, en begonnen te discussiëren over de duur van het stuk, het aantal bewegingen en – nog belangrijker – de kostprijs voor de compositie en de exclusiviteitsrechten voor Briselli. Ze kwamen een prijs van 1000 dollar overeen (omgerekend naar de koers van vandaag zo’n 17.500 euro) voor een werk met drie bewegingen dat in oktober van datzelfde jaar klaar zou moeten zijn. Briselli wou het namelijk in première spelen in januari 1940, tijdens een concert met het Philadelphia Orchestra. Hij zou daarna ook een jaar lang exclusiviteit krijgen om het werk uit te voeren. Barber kreeg de helft van de vergoeding als voorschot en trok Zwitserland om daar in afzondering te schrijven. Helaas voor hem brak diezelfde zomer de Tweede Wereldoorlog uit, en alle Amerikanen werd verzocht om Europa te verlaten. Door problemen met de boot die hem terug naar de VS zou brengen kwam hij pas in het najaar terug aan, slechts enkele weken voor zijn deadline. Barber trok daarop naar het vakantiehuis van zijn familie en werkte in een maand tijd de eerste twee delen van het Vioolconcerto af.

Samuel Barber

Volgens de overlevering zou Briselli Barber geantwoord hebben dat hij de eerste twee delen niet virtuoos genoeg vond, en eiste hij een ‘briljante finale’. Toen Barber die later aanleverde, zou Briselli die onspeelbaar gevonden hebben, en daardoor het speciaal voor hem gemaakte Vioolconcerto niet brengen tijdens het vooropgestelde concert. Recente brieven bewijzen echter het omgekeerde: Briselli was enorm enthousiast over de eerste twee delen, maar vroeg inderdaad om een virtuoze finale om zijn talent in de verf te zetten. Het was zijn vioolleraar Albert Meiff die de compositie van Barber in vraag stelde. Volgens hem “voldeed ze niet aan wat verwacht wordt van een hedendaagse vioolspeler” en zou slechts “het herschrijven met de botte bijl deze compositie kunnen redden”. Bovendien bazuinde hij rond dat het spelen van dit Vioolconcerto de reputatie én carrière van Briselli zou kunnen schaden. De oplossing? Meiff zou zelf de vioolpartij van de eerste twee delen opnieuw schrijven, en bovendien Barber coachen tijdens de compositie van de finale.

Wat zou hij hiermee hebben willen bereiken? Dat valt slechts te raden. Zag hij zichzelf als een moderne Joseph Joachim, de virtuoze muzikant die Brahms zo vaak hielp met zijn composities? Wou hij zichzelf opwerken als manager van Briselli, en nam hij daarom zo’n stevig standpunt in? In elk geval had zijn tirade effect: zowel Briselli als Fels waren niet langer onder de indruk van Barbers compositie, zelfs niet nadat hij de gevraagde virtuoze finale aanleverde. Briselli zou het stuk uiteindelijk niet spelen in januari 1940. Hij bleef wel op goede voet met Barber, ze zouden de rest van hun leven hun vriendschap onderhouden. En Albert Meiff? Zijn naam is zo goed als vergeten, behalve wanneer muziekliefhebbers en -historici het verhaal over Barbers Vioolconcerto willen rechttrekken.

Benjamin Beilman speelt het Vioolconcerto van Barber op 9, 10 en 12 december

Categorieën:Uncategorized

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s