In de ban van de wildeman

Onder het motto ‘Macht & betovering’ trapt het Antwerp Symphony Orchestra het nieuwe concertseizoen af met een opmerkelijk campagnebeeld. Wie zijn de wildemannen die met hun maskers, hoorns en dierenhuiden de cover van de seizoenbrochure sieren? En waarom pakt het orkest uit met een beeld dat nieuwsgierigheid, maar ook weerstand opwekt?

De foto is het werk van Charles Fréger (1975), een bekende Franse fotograaf van ‘fotografische portretten en uniformen’. Over de hele wereld gaat hij op zoek naar mensen in kleding die bepalend is voor hun identiteit: sporters, soldaten, studenten, groepen in traditionele klederdracht en anderen. Zijn kleurrijke foto’s doen soms denken aan de geschilderde portretten van de oude meesters. Fréger waakt erover zijn onderwerpen in harmonie met hun omgeving, tijd en gemeenschap te tonen. Als een etnograaf registreert hij zijn onderwerpen volgens steeds hetzelfde stramien: één of meerdere modellen staan centraal in beeld en kijken recht de lens in. Ze verraden geen emotie en de fotograaf geeft geen extra uitleg. Die sobere aanpak schept verwarring, maar nodigt ons ook uit om op zoek te gaan naar het verhaal achter de foto’s.

Seizoen 2020-2021: Macht & betovering

Mythologische figuur
De indrukwekkende foto op de cover van de seizoenbrochure maakt deel uit van een reeks uit 2010-2011 rond de mythologische figuur van de wildeman. Dat half menselijke, half dierlijke wezen komt vaak voor in sprookjes en in de middeleeuwse kunst en literatuur, maar is ook vandaag nog actueel. In achttien Europese landen fotografeerde Charles Fréger traditionele groepen die met hun heidense rituelen het eeuwenoude beeld van de wildeman in stand houden. Hij vergezelde hen naar afgelegen stukjes ongerepte natuur. Op de coverfoto van de seizoenbrochure toont hij enkele Oostenrijkse Krampussen, beestachtige demonen uit de folklore van de Alpen. Maar deze wezens hadden ook van elders kunnen komen: de wildemannen uit o.a. Finland, Roemenië, Duitsland en Slovenië lijken verrassend sterk op elkaar. De transformatie van de mens in een dier is een centraal aspect van de traditionele heidense rituelen rond vruchtbaarheid, leven en dood. Met zijn in dierenhuiden en stro gehulde mensen maakt Fréger ons bewust van dit stukje vergeten, maar springlevende Europese cultuur.

Met de foto’s van de reeks Wilder Mann neemt Charles Fréger ons even mee naar een andere wereld die fascineert, maar tegelijk ook ontzag inboezemt.

Gilles van Binche
Rituelen ritmeren de seizoenen: ze sluiten een periode af en bereiden een nieuwe fase voor. Door een uniform aan te trekken en een masker op te zetten, creëren de deelnemers aan het ritueel een gevoel van eenheid met het land, met de eeuwenoude gebruiken en met elkaar. Het groepsgevoel geeft hen kracht; met hun oerrituelen proberen ze grip te krijgen op het leven. Ook dichter bij huis vinden we voorbeelden van dergelijke rituelen: christelijke feesten, huwelijken, de advent en het uitbundige carnavalsfeest dat voor korte tijd de hele samenleving op zijn kop zet. Of denk maar aan de Gilles die met Vastenavond door de stad Binche trekken. Gemaskerd en getooid met struisvogelveren gooien de kleurrijke figuren sinaasappels om zich heen. Stampend met hun klompen, begeleid door de bezwerende cadans van de trommelaars, willen ze de aarde vruchtbaar maken en de boze wintergeesten verjagen. Elk jaar vormen de Gilles een stoet die de toeschouwers een moment lang hun kinderlijke verwondering teruggeven.

Charles Fréger

Fascinatie en ontzag
Met de foto’s van de reeks Wilder Mann neemt Charles Fréger ons even mee naar een andere wereld die fascineert, maar tegelijk ook ontzag inboezemt. Die combinatie van macht en betovering is aanwezig in veel aspecten van het leven. Denk maar aan leerlingen die aan de lippen van een vurige leerkracht hangen, of aan charismatische politieke leiders die vaak meer indruk maken met hun uitstraling dan met hun boodschap. En is dat niet precies wat ook muziek met ons doet? Tijdens de duur van een concert heeft een dirigent macht over het orkest en het publiek, dat wegzakt in het fluweel van de zetels en zich met ingehouden adem aan hem overgeeft. Wie kent niet het gevoel ‘in de ban’ te zijn van melodieën en klanken die je ook de rest van de avond niet loslaten? Felix Mendelssohns heerlijke Sommernachtstraum beschikt over die betoverende kracht, net als L’Apprenti sorcier van Paul Dukas (dat we dit seizoen omwille van de huidige omstandigheden jammer genoeg niet kunnen spelen). Zijn muziek werd onsterfelijk dankzij de Disneyklassieker Fantasia, waarin tovenaarsleerling Mickey Mouse probeert een op hol geslagen bezemsteel te bedwingen: onweerstaanbaar voor jong en oud. Het samengaan van muziek en macht heeft soms ook een tragische kant. Zo worstelde Dimitri Sjostakovitsj met Stalins ijzeren greep op zijn kunst. Vadertje Stalin was zich als geen ander bewust van de kracht van muziek, die koste wat het kost zijn doel moest dienen. Sjostakovitsj beantwoordde de wensen van de despoot met een intrigerende combinatie van gehoorzaamheid en verborgen kritiek. Het zijn maar enkele voorbeelden van het jaarthema ‘Macht & betovering’ dat het Antwerp Symphony Orchestra uitgebreid illustreert met zijn muzikale programma. Het orkest organiseert bovendien een lezingenreeks die doet nadenken over het razend actuele thema. Goed nieuws ook voor wie Charles Frégers foto’s op groot formaat wil bewonderen: dat kan tot 15 november in het Institut pour la photographie in Rijsel. De tentoonstelling Mascarades et carnavals toont de reeks Wilder Mann naast werken van andere fotografen. LV

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s