Het lijdende lichaam als troost – Lezing over het lichaam in de beeldende kunst

‘Lichaam of Ziel’ is het thema dat als een rode draad door dit seizoen van het Antwerp Symphony Orchestra loopt. Op 21 februari 2020 geeft kunstjournalist en auteur Eric Rinckhout een lezing over het lichaam in de beeldende kunst. De paardensculpturen In Flanders Fields uit 2000 van kunstenares Berlinde De Bruyckere vormen alvast een treffend voorbeeld.

Lezing 2.png

De Belgische kunstenares Berlinde De Bruyckere (Gent, 1964) staat bekend om haar sculpturen van verminkte mensenlichamen en verwrongen paardenlijven. Toch wil ze niet alleen het lijden tonen maar met haar vaak confronterende beelden ook troost bieden en mede-lijden opwekken.

Haar eerste sculpturen, begin jaren 1990, waren de zogenaamde ‘dekenvrouwen’: levensgrote figuren waarvan de armen en benen zichtbaar waren maar de rest van het lichaam schuilging onder dekens. Die veelheid van dekens bood niet alleen warmte en bescherming, maar zorgde paradoxaal genoeg ook voor benauwdheid, uitzichtloosheid en een onvermogen tot communicatie. Berlinde De Bruyckere merkte daarbij op dat dekens in ons deel van de wereld gebruikt worden om warmte en troost te bieden. En voor oorlogsvluchtelingen zijn dekens essentiele bescherming tegen koude. Maar dekens worden, helaas, ook gebruikt om kinderlijkjes toe te dekken.

De levensgrote verminkte en misvormde mensenlichamen in vleeskleurige was, die de kunstenares daarna begon te maken, hebben haar ruime bekendheid gegeven: lichamen als een homp vlees aan een haak, naakte figuren waarvan we alleen de gekromde rug zien en torso’s zonder armen maar met uitvergrote voeten. Lijden, onnoemelijk lijden, dat misschien tot verlossing – de dood – kan leiden.

Op de Biennale van Venetie in 2014 was De Bruyckere een van de blikvangers. Ze palmde het Belgische paviljoen in met een enorme sculptuur, Kreupelhout – Cripplewood: een groot gekwetst beest – zestien meter lang – met een log lijf dat tegelijk boomstronk en wortelstelsel was. Als een verpleegster had De Bruyckere de takken met doeken omzwachteld, alsof ze bloedende en gekneusde ledematen waren. Bij nader inzien was het ook geen hout, maar een constructie in was, sinds jaren het geliefkoosde materiaal van De Bruyckere.

Recent is ze monumentale sculpturen aan het maken: begin dit jaar toonde ze in Museum Hof van Busleyden in Mechelen grote eikenhouten kasten gevuld met gerafelde dekens en verschoten behangpapier.

‘Ik weet dat mensen zich soms afkeren van mijn werk, maar ik hoop toch dat de beelden houvast bieden tegenover een realiteit die nog veel wreder en heftiger is.’ – Berlinde De Bruyckere

Lezing 1.png

Paardensculpturen
Ook de verwrongen dode paardenlijven, die ze aanvankelijk in 2000 maakte in opdracht van In Flanders Fields, het oorlogsmuseum in Ieper, verdienen bijzondere aandacht. De dode paarden zijn een referentie aan de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog en een aanklacht tegen oorlog in het algemeen. Paarden werden immers veelvuldig ingezet in die Eerste Wereldoorlog en ze sneuvelden even massaal. ‘Voor mij zijn ze een metafoor voor de dood, heel veel dood’, aldus Berlinde De Bruyckere. ‘Een menselijk lichaam is te klein om dat uit te drukken.’

Opvallend is dat de verwrongen paardenlijven geen hoeven en geen gezicht hebben. Ook menselijke figuren hebben in het oeuvre van Berlinde De Bruyckere nooit een gezicht: ‘Aan het gezicht herkennen we elkaar, lichamen zijn anoniemer en tijdlozer.’

Voor alle duidelijkheid: de sculpturen zijn geen ‘echte’ dode paarden. Op de faculteit diergeneeskunde legt Berlinde De Bruyckere paarden in een bepaalde houding en maakt daar een siliconenmal van. Daarna wordt er een epoxyvorm van gemaakt die overtrokken wordt met paardenhuid. Dat omgaan met dode dieren is confronterend, geeft De Bruyckere toe, maar het schrikt haar niet af: ze is nu eenmaal de dochter van een slager.

Haar inspiratiebronnen zitten vaak in het werk van oude meesters als Grunewald en Caravaggio. Ook zij schuwden het lijden en het geweld niet in hun schilderijen. Volgens de kunstenares komt haar fascinatie voor het lijden deels voort uit haar katholieke opvoeding: in de kapel van het internaat werd ze als jong meisje geconfronteerd met Christus aan het kruis en daar wist ze geen raad mee. Maar er is meer: ‘Het lijden in het algemeen heeft mij altijd gefascineerd’, zegt De Bruyckere. ‘We worden daar allemaal mee geconfronteerd en er wordt weinig over gesproken. We moeten tegen dat lijden opgewassen zijn: de beelden in kranten en op televisie worden met de dag gruwelijker. Ik weet dat mensen zich soms afkeren van mijn werk, maar ik hoop toch dat de beelden houvast bieden tegenover een realiteit die nog veel wreder en heftiger is. Ik hoop dat mijn werk rust en stilte afdwingt en dat je erbij terechtkunt om te leren omgaan met wat zich in de wereld afspeelt.’ ER

Vr 21.02.2020 — 18:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Lezing
Het lichaam in de Belgische schilderkunst (van Rubens tot Magritte, Delvaux, Tuymans, Borremans en Dillemans) door Eric Rinckhout

Tickets €5
Gratis voor Vrienden op vertoon van hun Vriendenpas

infotickets

Categorieën:Extra, Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s