Rusland en Amerika verenigd

Rachmaninov

1917. Een woelige periode breekt aan in het tsaristische Rusland. De Februarirevolutie trapt een reeks gewelddadige revoluties op gang die leiden tot een van de meest ingrijpende gebeurtenissen uit de 20e eeuw: de installatie van het communistische regime in Rusland. Een historisch gegroeid ongenoegen tegenover de keizerlijke macht en uitputting door de Eerste Wereldoorlog maken soldaten en arbeiders vatbaar voor gewelddadig militantisme. Hamer en sikkel drijven Sergej Rachmaninov richting het Westen, voor altijd weg van moeder Rusland.

Hoe meer revolutionaire spanningen er in Rusland hingen, hoe minder er ten huize Rachmaninov werd gecomponeerd. De donkerrode adem van de bolsjewieken in zijn nek deed zijn productiviteit kelderen en hem koortsachtig uitkijken naar een rustige plek waar niets zijn werk in de weg kon staan. Zijn landgoed Ivanovka vervulde die wens al sinds zijn jeugd perfect, maar het politieke bestel werd zo verstikkend dat hij in 1906 besloot om tijdelijk naar Dresden te verhuizen. In die Duitse stad ging Rachmaninov akkoord met een Amerikaanse tournee die hem in 1909, met de partituur van zijn Derde pianoconcerto onder de arm, voor het eerst aan wal bracht van de Nieuwe Wereld. Een van de concerten in Amerika, waarvoor elke muziekfanaat terug in de tijd zou willen reizen, had de onsterfelijke ‘Rach 3’ op de affiche staan met de componist aan het klavier en Gustav Mahler op de bok. In het rijtje van alle loftuitingen over Mahlers leiderschap en dirigeertalent past Rachmaninovs compliment dat Mahler ‘een van de grootste dirigenten van zijn tijd’ was. Hetzelfde kan gezegd worden over het concerto: meer dan 100 jaar later veert het publiek nog steeds dolenthousiast recht na uitvoeringen van dit Derde pianoconcerto. Hoe dan ook, bij zijn terugkeer was de communistische storm in Rusland nog niet gaan liggen. Rachmaninov, die zijn vaderland volledig lamgelegd zag worden door politiek en ideologisch tumult, zag de bui hangen. Toen hij na de Februarirevolutie in 1917 zijn geliefde toevluchtsoord Ivanovka in de handen van communistische revolutionairen zag verdwijnen, vroeg hij zijn oude pianodocent Aleksandr Ziloti of die uitreispapieren kon regelen voor hem en zijn gezin. Ziloti kon echter niets voor hem doen en er volgden bange dagen en nachten voor de Rachmaninovs: straten werden slagvelden, het geratel van geweren was oorverdovend en het artilleriegeschut maakte geen verschil tussen vijanden en burgers. Een aanbod voor een tournee in Scandinavië was dan ook een godsgeschenk dat de componist gretig aanvaardde. Rachmaninov en zijn gezin gebruikten de tournee als pasmunt om visa te bemachtigen en verlieten Rusland met de eerst mogelijke trein.

De lat lag torenhoog door zijn eigen Pianoconcerto nr. 3, waarmee hij weergaloze successen had gekend in de Amerikaanse zalen.

Rach 4
Hun korte verblijf in Scandinavië maakte duidelijk dat ze het zonder hun achtergelaten geld en bezittingen niet lang zouden uitzingen. Gezinshoofd Sergej Rachmaninov moest snel op zoek naar een stabiel inkomen en dat ging nu eenmaal eenvoudiger als concertpianist dan als componist, waardoor het schrijven naar de achtergrond verdween. Ondertussen liepen regelmatig concertaanbiedingen binnen vanuit de Verenigde Staten. Uit koudwatervrees bedankte hij hier aanvankelijk voor, maar dit deed hem wel inzien dat hij daar mogelijk in financieel rustiger vaarwater zou terechtkomen. Diep vanbinnen wist hij immers dat hij een excellente pianist was en in Amerika simpelweg de beste zou zijn. En dus, vandaag 100 jaar geleden, waagden de Rachmaninovs de oversteek en vestigden ze zich in Amerika. Hij kwam niet bedrogen uit: als concertpianist kende hij succes na succes en hij verdiende genoeg om er een landgoed te kopen waar hij de sfeer van zijn oude Russische buitenverblijf Ivanovka hercreëerde, inclusief Russisch personeel. Zodra geldzorgen niet meer de agenda bepaalden, waakte Rachmaninov over zijn componeertijd en blies hij een oud project, waarvan de kiem al in 1914 gelegd werd, nieuw leven in: zijn Vierde pianoconcerto. De lat lag torenhoog door zijn eigen Pianoconcerto nr. 3, waarmee hij weergaloze successen had gekend in de Amerikaanse zalen. De opvolger was helaas niet bepaald een instant succes. Hoewel hij nog voor de eerste uitvoering in 1927 al iets aan de lange duur van het werk deed — hij grapte zelf dat een uitvoering net zoals de Ring-cyclus van Wagner over verschillende avonden moest gespreid worden —, zou hij na de eerste lauwe, soms scherpe kritieken nog eens met de kaasschaaf door de partituur gaan. Ook de uitgegeven versie werd herroepen en zelfs zijn derde en laatste revisie voor een concert in 1941 kon het publiek, dat op dat moment iets verwachtte als zijn succeswerk Rapsodie op een thema van Paganini uit 1934, niet bekoren. Luisteraars wilden meer van hetzelfde, maar Rachmaninov probeerde met zijn vierde concerto net een nieuwe weg in te slaan. Dat we meerdere facetten van een componist kunnen ontdekken wordt vandaag de dag meer gewaardeerd dan toen. Het mag dus geen wonder heten, maar wel een deugd, dat zijn Pianoconcerto nr. 4 aan een opmars bezig is. Zeker in een seizoen waarin ‘The American Dream’ centraal staat is het werk helemaal op zijn plaats. Zo is bijvoorbeeld bekend dat Rachmaninov aanwezig was op de premiere van Rhapsody in Blue van George Gershwin in 1924 en dat hij Paul Whiteman en zijn jazzorkest zeer waardeerde. De Amerikaanse ballingschap werkte inspirerend en zo gebeurde het dat in de partituur van Pianoconcerto nr. 4 beide iconen van de jazz hun stempel drukten met occasionele bluesy akkoorden en swingende ritmes. Het concerto is een prachtig geslaagde symbiose tussen ‘Rachmaninoviaanse’ (donkere) pathos en de andere stijlen die de componist op dat moment omringden. Dankzij Rachmaninovs andere werken weten we dat zijn muziek een persoonlijk en meteen herkenbaar karakter heeft. Dat hij er in zijn Vierde pianoconcerto ook in slaagt om datzelfde karakter te kleuren met Amerikaanse tinten, maakt hem een veelzijdiger componist dan tot nu algemeen werd aangenomen. Pianist Boris Giltburg overtuigt je daarvan met alle plezier. SP

Maestro Rachmaninov
Hector Berlioz, Felix Mendelssohn, Franz Liszt, Richard Strauss en Gustav Mahler. Stuk voor stuk zijn het grote componisten uit de 19e en 20e eeuw, maar evengoed waren het grote dirigenten die naast eigen werk vaak ook muziek van collega’s vertolkten. In hun biografieën loopt er steeds een bloeiende dirigentencarriere parallel met hun componistenbestaan. In het geval van Gustav Mahler, van wie de werken in zijn eigen tijd lang als curiosa werden beschouwd, genoot de dirigent Mahler zelfs meer aanzien dan de componist. Zo is ook het beeld van de kunstenaar Sergej Rachmaninov doorheen de geschiedenis enigszins vernauwd tot louter de componist Rachmaninov, terwijl hij eerst en vooral bekendstond als een van de beste pianisten van zijn tijd, maar ook als begenadigd operadirigent. Zijn tournees als pianist gingen steevast gepaard met dirigeeropdrachten en er werd doorheen zijn leven quasi voortdurend aan zijn mouw getrokken door orkesten en operahuizen. Het is dat hij zijn familie en land niet kon missen, anders had Rachmaninov in Amerika mogelijk een rijkgevulde carriere als dirigent opgebouwd (het Boston Symphony Orchestra was vragende partij). Maar dirigeren kwam nu eenmaal niet op de eerste plaats. De achtergrond van zijn eerste aanstelling als dirigent is op dat vlak illustratief: pas nadat een desastreuze uitvoering van zijn Eerste symfonie hem in een depressie had gestort en hem drie jaar lang alle energie om te componeren had ontnomen, richtte hij zich vooral uit financiële overwegingen op het dirigeren. In 1904, wanneer de compositorische appetijt weer was toegenomen, stemde hij in met een dirigeercontract van twee seizoenen in het beroemde Bolsjojtheater. Daar kreeg hij regelmatig te maken met gemor omwille van zijn perfectionisme en hoge eisen, een strijd die Mahler overigens ook voerde in de Weense Staatsopera. Tijdens zijn tweede seizoen drong de sociale onrust die heel Rusland bezighield ook tot binnen de muren van het theater door. Het personeel begon zich te roeren en te verzetten en Rachmaninovs enthousiasme als chef-dirigent brokkelde af. Hij zou het tweede seizoen niet uitdoen. Enkele jaren later, tijdens de Scandinavische tournee in 1918, lonkten het Cincinnati Symphony Orchestra en het Boston Symphony Orchestra vruchteloos naar hun droomdirigent. Pas in 1939 zou hij nog eens voor een orkest staan na een dirigeerloze periode van bijna 22 jaar. De lokroep van blanco muziekpapier bleek dan wel vaak sterker dan die van de onbemande dirigentenbok, zijn muzikale leiderschapskwaliteiten maken integraal deel uit van zijn artistiek portret.

Do 10.01.2019 — 20:00 Eurogress, Aken
Vr 11.01.2019 — 20:00 Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Za 12.01.2019 — 20:00 Paleis voor Schone Kunsten, Brussel

Nicholas Collon dirigent
Boris Giltburg piano

Copland Appalachian Spring (suite)
Rachmaninov Pianoconcerto nr. 4 Dvořák Symfonie nr. 7

Tickets vanaf €17

infotickets 

 

 

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s