Made in the USA

De Russische componist Modest Moesorgski schreef zijn Schilderijententoonstelling in 1874, een 16-delige pianosuite die hij componeerde nadat hij in Sint-Petersburg de tentoonstelling van zijn goede vriend Viktor Hartmann had bezocht. Die schilder en architect was het jaar daarvoor plotseling op 39-jarige leeftijd overleden. De meeste van de toen getoonde werken zijn intussen helaas verloren gegaan. Moesorgski vatte zijn pianosuite op als een wandeling door die tentoonstelling: tien stukken zijn gewijd aan schilderijen van Hartmann, zes keer komt een ‘promenade’ terug, een terugkerend thema dat de wandeling naar het volgende schilderij verklankt. In 1922 maakte Maurice Ravel een symfonische orkestratie, die beroemder is geworden dan de oorspronkelijke pianosuite.

In het kader van ons seizoensthema ‘The American Dream’ onderzochten we welke Amerikaanse schilderijen er zouden passen bij de verschillende onderdelen van Moesorgski’s Schilderijententoonstelling. Auteur en journalist Eric Rinckhout geeft duiding bij elke keuze.

Grant_Wood_-_American_Gothic_-_Google_Art_Project.jpg

1. American Gothic
Gnomus
Het eerste lugubere deel verwijst naar Hartmanns tekening van een kreupele gnoom — een dwerg of aardgeest — met kromme benen. De wat hortende muziek verklankt de onhandige passen van de gnoom.
Het beroemde schilderij American Gothic (1930) van Grant Wood sluit aan bij dit eerste deel. Wood merkte dit witte huis op toen hij in augustus 1930 in de buurt van Eldon in Iowa rondreed. Zijn oog viel op het ‘gotische’ raam, dat hij een tikje pretentieus vond staan in zo’n witgeschilderd houten huisje op het Amerikaanse platteland ergens in de Midwest.
Voor het huis plaatst hij twee figuren, gebaseerd op mensen uit zijn onmiddellijke omgeving, maar met kleding uit 1890 zodat ze archetypische voorbeelden worden van inwoners van Iowa, die waarden als gematigdheid en morele waakzaamheid verdedigen. De man — met priemende blik en samengeperste lippen — staat klaar om gewapend met zijn drietand de eer van zijn dochter te verdedigen en iedere indringer van zijn erf te verjagen. Hij is de Amerikaanse versie van de schrikbarende ‘gnoom’.

Grant Wood, American Gothic, 1930, olieverf op houtvezelplaat, 78 × 65,3 cm (Art Institute of Chicago, Chicago)

 

House by the railroad

2. House by the Railroad
Het oude kasteel
Een minstreel zingt een lied voor een oud kasteel. In zijn orkestratie gebruikte Maurice Ravel de saxofoon voor de solostem.
Kastelen zijn er niet meteen in de Verenigde Staten, toch niet uit de middeleeuwen. Maar dit House by the Railroad (1925) van Edward Hopper komt dicht in de buurt. Het huis bij de spoorweg is een groots Victoriaans gebouw. Het staat helemaal geisoleerd en wordt ook nog eens afgesneden van de rest van de wereld door de treinsporen, die als barriere fungeren. Er is geen levende ziel te bespeuren, het huis lijkt trouwens onbewoond en de harde schaduwen verlenen het gebouw een onheilspellende aanblik. Het lijkt een overblijfsel uit een andere tijd. Regisseur Alfred Hitchcock liet zich door dit huis inspireren voor het Bates Motel in zijn beroemde thriller Psycho uit 1960.

Edward Hopper, House by the Railroad, 1925, olieverf op doek, 61 × 73,7 cm (Museum of Modern Art MoMA, New York)

 

yellow hickory leaves

3. Yellow Hickory Leaves with Daisy
Tuilerieen
Moesorgski ging uit van een werk van Hartmann waarin hij spelende kinderen schilderde in het Parijse park Les Tuileries. In dit deel horen we eerst de jongens en daarna de meisjes. Het ritme suggereert het levendige spel en gekwebbel van de kinderen.
Geen kinderen, maar wel veel natuur vinden we terug in dit schilderij van de Amerikaanse Georgia O’Keeffe: Yellow Hickory Leaves with Daisy uit 1928. ‘Hickory’ is bitternoot, ‘daisy’ is een madelief.
Vanaf de jaren 1920 begon O’Keeffe zich te concentreren op uitvergrote voorstellingen van bloemen en bladeren, die ze aantrof op haar wandelingen in de buurt van Lake George in de staat New York. Daar verbleef ze tussen 1918 en 1928 vaak met haar echtgenoot, de fotograaf en galeriehouder Alfred Stieglitz. O’Keeffe hoopte dat ze met die uitvergrote afbeeldingen de toeschouwers aandachtiger zou kunnen laten kijken naar de natuur. Veel van haar erg sensueel geschilderde bloemendetails werden seksueel geinterpreteerd als verwijzingen naar — vooral vrouwelijke — geslachtsdelen, maar O’Keeffe heeft die interpretatie altijd verworpen.

Georgia O’Keeffe, Yellow Hickory Leaves with Daisy, 1928, olieverf op doek, 76,5 × 101,6 cm (Art Institute of Chicago, Chicago)

 

Vee Untitled.jpg

4. Untitled
Vee
In dit deel horen we een zware Poolse kar voorbijrijden, getrokken door ossen: het draaien van de zware wielen vindt zijn weerklank in een sterk geaccentueerde puls.
Geen echte kar, maar wel het idee van draaiende wielen vinden we terug in dit abstracte schilderij van Sam Francis. Francis behoorde tot de tweede generatie Amerikaanse abstract-expressionistische schilders. Hij brak door toen zijn monumentale, kleurrijke werken getoond werden in de expositie ‘12 American Artists’, die plaatsvond in 1956 in het Museum of Modern Art MoMA in New York. Precies in datzelfde jaar overleed ook Jackson Pollock, de leidende figuur van de eerste generatie.
In de jaren 1960 schilderde Sam Francis een reeks zogeheten ‘Blue Ball Paintings’, waarin hij met levendige pure kleuren blauwe ‘cirkels’ schilderde, die aangedreven lijken door middelpuntvliedende krachten. Zijn werk in die periode is een mengeling van drippings en organische vormen, die lijken te verwijzen naar ogen en celstructuren.

Sam Francis, Untitled, 1962 (image via jacobsongallery.com)

 

Apaquogue.jpg

5. Apaquogue
Ballet van kuikens in de dop
Dit is een van de opvallendste delen van de Schilderijententoonstelling: het kuikenballet, een komisch en wat absurd onderdeel. In de orkestversie wordt de dans van de kuikens verklankt door de houtblazers. De tekeningen van Hartmann voor dit ballet bestaan nog en worden bewaard in de Academie voor Wetenschappen in Sint-Petersburg.
De Amerikaanse abstracte schilder Adolph Gottlieb maakte dit monumentale schilderij Apaquogue in 1961 met referenties aan het landschap vlakbij zijn huis op Long Island, ten noordoosten van New York City. De titel verwijst naar een oude Indiaanse plaatsnaam. Bovenaan in het schilderij zitten elementen die naar de zon, de maan en andere hemellichamen verwijzen.
Onderaan is er veel dynamiek: dat stukje action painting zou Gottliebs versie van het ballet met de huppelende kuikentjes kunnen zijn.

Adolph Gottlieb, Apaquogue, 1961, olieverf op doek, 182,88 × 90 cm (Modern Art Museum of Fort Worth, Fort Worth) 

 

Stag at Sharkeys.jpg

6. Stag at Sharkey’s
Samuel Goldenberg en Schmuyle
Moesorgski baseerde dit deel van zijn pianosuite op twee portretten van respectievelijk een arme en een rijke Poolse jood. Ze maken ruzie, wat vooral in de orkestratie van Ravel tot uiting komt. De donkere dreigende sfeer zit ook in dit échte gevecht, het schilderij Stag at Sharkey’s uit 1909 van George Bellows. Bellows schilderde begin 20e eeuw ongebruikelijke onderwerpen: de arme, vaak joodse immigranten in de Lower East Side, straatkinderen, dokwerkers en grootschalige bouwwerken in New York, steevast in een krachtige stijl, vaak met donkere kleuren of felle lichtcontrasten. Hij behoorde tot de zogeheten Ashcan School, de vuilnisbakkenschilders. Bokswedstrijden waren rond 1900 illegaal in New York State omdat men ze zedenbedervend vond. Die wedstrijden vonden daarom plaats in ‘privéclubs’ zoals Tom Sharkey’s Athletic Club, een rauwe kroeg in New York. Door het lage gezichtspunt lijkt het alsof wij, toeschouwers, deel uitmaken van het joelende, soms grotesk uitgebeelde publiek.

George Bellows, Stag at Sharkey’s, 1909, olieverf op doek, 92 × 122,6 cm (Cleveland Museum of Art, Cleveland)

 

Dressing for carnival

7. Dressing for the Carnival
Limoges. Het marktplein.
Vrouwen kibbelen op de markt van de Franse stad Limoges. Zo te horen is het een hoogoplopende ruzie. Geen ruzie op dit schilderij van Winslow Homer uit 1877, maar een opmerkelijk realistische scene waarin zwarte Amerikanen zich klaarmaken voor een typisch Afro-Amerikaans feest, dat toen in het Zuiden bekendstond als Jonkonnu.
Afro-Amerikanen werden in die tijd vaak neerbuigend uitgebeeld met de gebruikelijke stereotypen. Homer doet dit niet. Hij toont hoe een man uitgedost wordt als de harlekijn-figuur, een symbool van de ‘outcast’ in de samenleving. Twee vrouwen naaien allerlei lapjes op zijn kostuum: een verwijzing naar een Afrikaanse traditie. Enkele haveloze straatkinderen kijken toe: een van hen heeft de Amerikaanse vlag in zijn handen als symbool van stille hoop op zwarte emancipatie in het Amerika van na de Burgeroorlog.

Winslow Homer, Dressing for the Carnival, 1877, olieverf op doek, 50,8 × 76,2 cm (Metropolitan Museum of Art, New York)

 

Electric Chair.jpg

8. Electric Chair
Catacomben
In een van zijn schilderijen verkent Victor Hartmann, vergezeld door twee andere heren, de catacomben van Parijs met een lantaarn in de hand. Helemaal in diezelfde duistere sfeer zit de beroemde Electric Chair van Andy Warhol. De meester van de pop art was geobsedeerd door geweld, zelfmoord, auto-ongevallen en terechtstellingen. Vanaf 1964 maakte hij zeefdrukken van de elektrische stoel. ‘Als je een verschrikkelijk beeld steeds opnieuw ziet, verliest het op termijn zijn effect’, vond Warhol. Toch sorteert de altijd maar herhaalde uitbeelding van de elektrische stoel, steeds tegen een andersgekleurde achtergrond, een tegengesteld effect. Steeds weer werd en wordt de voltrekking van de doodstraf breed in de media uitgesmeerd. Men went er nooit aan. De lege stoel — desolaat en geisoleerd — wacht bij Warhol bovendien op een volgend slachtoffer. Het beeld is gebaseerd op een krantenfoto uit 1953 van de dodenkamer in de Sing Singgevangenis in New York.

Andy Warhol, Electric Chair, 1971, zeefdruk, 90 × 121,6 cm (Tate, Londen)

 

Monogram

9. Monogram
De hut op kippenpoten (Baba Jaga)
Baba Jaga is een Russisch sprookje over een heks die in een hut op kippenpoten woont en kinderen lokt om ze op te eten.
Het werk Monogram (1955-1959) van Robert Rauschenberg roept eenzelfde ongemakkelijk gevoel op. Monogram is een combinatie van sculptuur en schilderij. Zoals wel vaker vertrok Rauschenberg van ‘gevonden voorwerpen’. De opgezette angorageit kocht hij voor 15 dollar in een tweedehandswinkel in New York. Wat later zette hij het dier vast in een rubberen autoband, die hij tussen straatafval had gevonden. Hij verfde de snuit van de geit en zette ze op een canvas neer waarop hij afval strooide: een tennisbal, een houten plank en allerlei reproducties en beeldmateriaal.
Er doen heel wat interpretaties de ronde over dit werk (de titel Monogram verwijst naar het monogram van Robert Rauschenberg zelf). Eén daarvan is dat de geit geduldig wacht op haar dood in het slachthuis.

Robert Rauschenberg, Monogram, 1955-59, diverse materialen (Moderna Museet, Stockholm)

 

Convergence.jpg

10. Convergence
De grote poort van Kiev Victor
Hartmann had De grote poort van Kiev getekend voor een architectenwedstrijd. Zijn ontwerp kon echter onmogelijk gerealiseerd worden: de poort zou meteen verzakken. Dit is het langste deel in het muziekstuk van Moesorgski en bevat een grootse climax. Megalomanie en climax zijn twee begrippen die we ook terugvinden in de monumentale doeken en de action painting van Jackson Pollock. Hij zocht naar een nieuwe stijl, want ‘het vliegtuig, de atoombom en de radio kunnen niet uitgebeeld worden met de schildertechnieken van de renaissance’, vond hij. In de jaren 1950 ontwikkelde hij zijn zogeheten dripping technique: hij gebruikte een borstel om verf op een doek te laten druipen, hij spatte met verf en kieperde verfpotten soms ook uit. Het doek lag bij voorkeur op de grond. Daaromheen danste hij dan als een sjamaan. Convergence is een van zijn beroemdste werken. ER

Jackson Pollock, Convergence, 1952, olieverf op doek, 237 × 393 cm (Collection Albright – Knox Art Gallery, Buffalo, New York)

 

Vr 15.02.2019 — 20:00
Koningin Elisabethzaal, Antwerpen
Za 16.02.2019 — 20:00
Muziekcentrum De Bijloke, Gent

Aziz Shokhakimov dirigent
Pablo Ferrández cello

Alpaerts James Ensorsuite
Bloch Schelomo (rhapsodie hébraique)
Stravinski Chant funebre
Moesorgski Schilderijententoonstelling (orkestratie Maurice Ravel)

Tickets vanaf €17

infotickets

Categorieën:Extra, Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s