Gespitste oren – Nieuwe Bruckner-cyclus in de kathedraal

kathedraalIn haar laatste boek diept de Zweedse concertpianiste Käbi Laretei een anekdote op over haar beroemde echtgenoot, filmmaker Ingmar Bergman. Een zomer lang dompelde haar man zich onder in de symfonieën van Anton Bruckner, die hij afspeelde met de volumeknop helemaal naar rechts gedraaid. Tot zijn grote verrassing reageerden de konijnen rondom hun zomerhuisje bijzonder positief op Bruckners massieve ritmes en plechtige koralen. Zodra Bergman een plaat van Bruckner opzette, huppelden konijntjes vanuit de bossen naar de tuin, om onder het raam te zitten luisteren. ‘Ze kwamen alleen wanneer Bruckner gespeeld werd’, herinnerde Laretei zich. ‘Voor Beethoven interesseerden ze zich nauwelijks. Maar ik zweer het, naar een Brucknersymfonie zaten ze allemaal perfect stil te luisteren.’

Heb je lange pluisoren nodig om van Bruckner te kunnen genieten? Zijn muziek vraagt inderdaad om een bijzondere luisterhouding. Naar zijn symfonieën kan je haast niet anders luisteren dan met oren als schotelantennes. Wie voor het eerst een duik neemt in zijn muziek raakt makkelijk geïntimideerd door opwellende koperkoren en lange strijkershymnen. Er is ook de traagheid van zijn vormentaal, waaraan het wennen is. Haast al zijn symfonieën duren voorbij het uur en branden op aan de eigen intensiteit. En dan is er nog die merkwaardige luid-stilbalans, met nu eens fluisterzachte kindmuziekjes en volkse wijsjes, en dan weer huizenhoge orkestklanken en machtig daverende bassen. Hoe spits je de oren voor deze klankenkosmos?

Bruckner staat voor een uniek soort muziek, die in de literatuur weleens vergeleken is met de levenswil van Schopenhauer: een onbestuurbare energiestroom of een blinde bundeling van driften en emoties. Geen toeval dat zijn muziek tot stand kwam in het Wenen van Sigmund Freud, die in het sterfjaar van Bruckner de ‘psychoanalyse’ uitvond. Geen wonder ook dat zijn onwereldse, ongrijpbare muziektaal verontwaardigende, verwarrende gevoelens losmaakte bij het Weense publiek. ‘Nog voor Herr Bruckner het dirigeerstokje hief’, zo schreef een recensent over de première van de Derde symfonie in 1877, ‘vluchtte een deel van het publiek de zaal uit’. Over dezelfde uitvoering schreef de befaamde criticus Eduard Hanslick dat hij geen jota begrepen had van Bruckners gigantische symfonie: ‘Noch zijn poëtische bedoelingen werden ons duidelijk, noch de zuiver muzikale samenhang konden wij begrijpen.’

Wat is er toch aan Bruckner dat hem zo uniek maakt? Hij is beslist niet de enige schrijver van kolossale symfonieën. Vergelijk hem met Gustav Mahler, die hem vereerde. Ook Mahlers symfonieën tillen zwaar, breken het orkest uit zijn voegen. Maar waar Mahler je meeneemt in een orkestraal verhaal, laat Bruckner de klanken gul over je heen spoelen. Je kan het ook zo zeggen: Mahler vertelt, Bruckner droomt. De symfonieën van de eerste zijn er voor de concertzaal, de symfonieën van de tweede gedijen het best onder het gewelf van een kathedraal. Hoewel geen enkele van zijn symfonieën een expliciet religieuze inslag heeft, worden ze vaak – en terecht – omschreven als ‘kathedralen van klanken’. Naast componist was Bruckner immers ook een meesterlijk organist, en de abrupte kleurschakelingen tussen strijkers, hout en koper die zijn symfonieën typeren, doen denken aan de manier waarop een organist registers inzet om klankeffecten te bereiken.

De konijnen van Bergman hadden het goed begrepen: naar Bruckner kan je niet luisteren met slaphangende oren. Met zijn muziek ben je niet snel klaar, er gaat mysterie en avontuur van uit, in zijn taal zindert een oceaan aan betovering en verbeeldingskracht. Reden genoeg voor deFilharmonie om een nieuwe, speciale concertreeks te wijden aan zijn fenomenale orkestmuziek. Vanaf dit seizoen start deFilharmonie een integrale Brucknersymfonieën in de Antwerpse Onze-Lieve-Vrouwekathedraal. Rijzende belofte Cristian Măcelaru bijt in september de spits af met de Zevende symfonie, een werk dat opent als de schepping en eindigt als de Apocalyps. Verwacht niks minder dan een indringende, zo niet onthutsende luisterbeleving. TJ

 

Vrijdag 16 september 2016 20:00
Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, Antwerpen

Cristian Macelaru dirigent
Bruckner Symfonie nr. 7 (versie 1885)

Tickets vanaf €30
infotickets

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s