De speelgoedwinkel van Dmitri Sjostakovitsj

68 jaar oud was Dmitri Sjostakovitsj toen hij zijn Vijftiende en laatste symfonie componeerde. Vier jaar later, in 1975, overleed hij aan longkanker. De grootste componist van het Sovjettijdperk bracht zijn laatste jaren door als een ziek man: zijn rechterhand werd aangetast door polio, hij kreeg twee hartaanvallen en kwam meerdere keren ten val, waarbij hij van alles brak. Sjostakovitsj was zich bij het componeren van zijn laatste symfonie bewust van zijn nakende einde. De Vijftiende symfonie zou volgens musicologen een muzikale beschrijving zijn van zijn leven, van geboorte tot dood. De componist was echter niet zo oud. Maar is het wel nodig om de nadruk te leggen op de romantische notie van de stervende componist die zijn requiem schrijft?

sjostakovitsjVier delen, 1001 emoties
Sjostakovitsj had de intentie om een opgewekte symfonie te schrijven. Maar hoewel het werk doorspekt is met humor – de componist was een meester in het maken van muzikale grapjes – kan men moeilijk beweren dat zijn Vijftiende symfonie een vrolijk werk is. Het muzikaal vertalen van een gemoedstoestand was een van Sjostakovitsj’ sterktes. Ondanks zijn herkenbare stijl kunnen de sfeer en de gevoelens die hij uitdrukt, sterk verschillen: soms klinkt zijn muziek tragisch, dan weer sarcastisch, onschuldig, vrolijk, ironisch of zelfs heel brutaal. De Vijftiende symfonie lijkt al die emoties wel samen te vatten.

Het eerste, meest luchtige deel werd door Sjostakovitsj een ‘speelgoedwinkel’ genoemd. Speelse melodieën roepen een kinderlijke nostalgie op. Zo doorkruisen galopperende trekjes uit Rossini’s Willem Tell het hele deel. Ook in de andere delen van de symfonie zijn er heel wat muzikale citaten. De goede luisteraar herkent flarden Wagner en Glinka, Sjostakovitsj beweerde er ook muziek van Beethoven in verwerkt te hebben. Daarnaast citeerde hij zijn eigen opera’s en filmmuziek. Indien de Vijftiende symfonie inderdaad een afscheidssymfonie is, dan wel omwille van de finale. Sjostakovitsj combineert er dramatische fragmenten uit Die Walküre en Tristan und Isolde van Wagner met een lied van Glinka waarin een man terugblikt op een verloren liefde.

Sjostakovitsj bewees in zijn symfonieën dat hij een briljant orkestrator is. In de Vijftiende symfonie is een grote rol weggelegd voor de uitgebreide slagwerksectie, terwijl enkele van de donkerste houtblazers zijn weggelaten: de Engelse hoorn, de basklarinet en de contrafagot. Zo krijgt de symfonie haar heldere kleuren. Opmerkelijk is dat Sjostakovitsj de instrumenten hier niet zozeer afzonderlijk laat schitteren, maar in kamermuzikale groepjes samenbrengt. Het typische DSCH-motief dat de muziek van Sjostakovitsj zo herkenbaar maakt (een muzikale verwijzing naar zijn naam, in navolging van Bach), kon niet ontbreken in zijn laatste symfonie.

Componist onder het Sovjetregime
De levenswandel van Sjostakovitsj is het onderwerp van heel wat biografieën, toneelstukken en romans. Wie over hem schrijft waagt zich nochtans op glad ijs. De mythevorming rond zijn persoon was een gevolg van het regime van Stalin, dat kunstenaars hun vrijheid ontnam, maar ook na Stalins dood in 1953 was de Sovjet-Unie een gesloten land waar informatie niet vrij kon bewegen. En dan is er het boek Getuigenissen (1979) van Solomon Volkov, dat door heel wat auteurs als bron werd aangehaald: het zou immers met instemming van de componist geschreven zijn. Al snel werd de geloofwaardigheid ervan in twijfel getrokken. Veel van wat Volkov schreef bleek verzonnen. Nog steeds is het boek voer voor discussie.

Vast staat dat Sjostakovitsj niet zomaar kon uitdrukken wat hij dacht, althans niet in woorden. Met zijn muziek schuurde hij vaak tegen de grenzen van het toelaatbare aan: veel van zijn werken werden verboden (en achteraf weer in ere hersteld). Andere stukken schreef hij in opdracht van het regime dat hem, ondanks zijn pessimistische aard, om opbouwende werken vroeg. Misschien schuilt Sjostakovitsj’ kracht net in die beperkingen. Zijn muziek is te grandioos om onecht te kunnen zijn. Schipperen tussen je eigen mogelijkheden en de wensen van een meedogenloos regime: het is een ongeëvenaarde evenwichtsoefening.

Bij het componeren van zijn Vijftiende symfonie was Sjostakovitsj’ grote strijd met het regime geluwd. In de jaren na Stalin werd de repressie minder direct. De componist was sinds 1961 bovendien een officiële Sovjetkunstenaar. Zijn officiële ‘bekering’ kon niet op het begrip rekenen van heel wat collega-componisten, die hem betichtten van hielenlikkerij. Wat dit nu echt betekende voor Sjostakovitsj zullen we nooit weten, maar het liet hem ongetwijfeld niet onberoerd. In zijn roman Het tumult van de tijd verplaatst de Britse auteur Julian Barnes zich in het hoofd van de componist. Niemand heeft de waarheid in pacht, zeker niet als het over Sjostakovitsj gaat. Dus waarom de literatuur niet als uitgangspunt nemen bij het beluisteren van Sjostakovitsj’ muziek? ‘Wat hij hoopte was dat de dood zijn muziek zou bevrijden, bevrijden van zijn leven. De tijd zou verglijden en hoewel de musicologen hun debat zouden vervolgen, zou zijn werk op zichzelf komen te staan. Het verleden zou, zoals ook de biografie, vervagen: misschien zouden fascisme en communisme ooit alleen nog woorden in leerboekjes zijn. En dan, als ze nog van waarde was – als er nog oren waren om ernaar te luisteren – zou zijn muziek alleen nog… gewoon muziek zijn. Dat was alles waarop een componist mocht hopen.’ (Julian Barnes, Tumult van de tijd) EV

 

Vrijdag 21 oktober 2016 20:00
deSingel, Antwerpen

Martyn Brabbins dirigent | Dimitri Mestdag Engelse hoorn | Anneleen Lenaerts harp
Aho Dubbelconcerto voor Engelse hoorn en harp (wereldcreatie)
Sjostakovitsj Symfonie nr. 15

Tickets van €25 tot €35
infotickets

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s