Resonerende hemellichamen, stralende muziekwerken

Ruimtereizen toekomstmuziek? Niet tijdens onze concerten van eind april. In zijn grootse orkestsuite The planets neemt Gustav Holst je mee op een boeiende trip door ons zonnestelsel. Maar Holst is zeker niet de enige componist met een blik op oneindig. Ook lang voor er sprake was van raketten naar de maan en marsverkenners probeerden componisten het heelal in muziek te verklanken.

planeten-4Al bij de oude Grieken bestond er een fascinatie voor het universum en zijn wetmatigheden. Muziek kreeg daarbij een speciale plaats als pseudo-wetenschappelijk ‘onderzoeksinstrument’: de wetmatigheden in muziek golden letterlijk ook voor de kosmos. Zo brachten de hemellichamen volgens Pythagoras een harmonische samenklank voort. Muziek bleef sindsdien doorheen de westerse muziekgeschiedenis een menselijke en eerbiedige blik op de ruimte werpen om het universum tot klinken te brengen: van creatie tot apocalyps, van de zon tot de verste uithoeken van het heelal.

Het scheppingsverhaal maken we mee in Haydns oratorium Die Schöpfung (1796-98), waarin de componist tijdens de ouverture aan de poorten van de romantiek aanklopt om de totale chaos ‘in den beginne’ uit te beelden. Het was ook Haydn die de zon liet opkomen in zijn strijkkwartet Zonsopgang. En het was alweer Haydn die de eerste landing op de maan ensceneerde in zijn opera Il mondo della luna (1777). Daar ging het echter om een dubbele enscenering: ook in het verhaal is de landing niet echt.

Niet alleen de schepping, maar ook het einde van het bestaan kreeg aandacht in de muziek. De eccentrieke componist Skrjabin gaf uiting in zijn pianowerk Vers la flamme (1914) aan zijn misschien niet zo eccentrieke mening dat een constante verhoging van de temperatuur uiteindelijk de vernietiging van de aarde zou veroorzaken. Philip Glass stelt dan weer het tegenovergestelde scenario voor in zijn opera The Making of the Representative for Planet 8 (1988), waarin een planeet geleidelijk aan de warmte van de zon verliest. Om niet uit te sterven, moet de bevolking evolueren naar een collectieve ziel, een zogezegde ‘vertegenwoordiger’.

‘Ich fühle Luft von anderen Planeten,’ zingt de sopraan in Schönbergs Tweede strijkkwartet (1908), waarin Schönberg zich losmaakt van de zwaartekracht van een ver geëvolueerde tonaliteit en een nieuw universum van dissonante samenklanken binnentreedt. Andere componisten waren meer geïnteresseerd in de specifieke eigenheid van de planeten in ons zonnestelsel. De barokcomponist Buxtehude zou ooit een suite met zeven klaviersonates geschreven hebben waarin de toen gekende planeten aan bod kwamen (er waren toen zes planeten gekend). De muziek is helaas verloren gegaan.

planeten-2In een recenter verleden bevindt zich een ware muzikale mastodont aan het firmament der composities, waarin de zeven planeten van ons zonnestelsel (de aarde niet meegerekend) schitteren in telkens een afzonderlijke beweging: The planets van Gustav Holst (1914-1917). Dankzij een ‘futuristische’ orkestratie portretteert Holst de uiteenlopende (astrologische) invloeden van de planeten op het menselijke karakter. Het eerste deel, Mars, the bringer of war werd slechts weken voor de moord op aartshertog Franz Ferdinand voltooid en is een allesvernietigende militaire mars in een expansieve, vijfledige maatsoort. Venus dient Mars vervolgens van ‘het juiste antwoord’ en duikt in een sereen, doorzichtig georkestreerd landschap. Mercury, the winged messenger is met zijn hypernerveuze toonladders dan weer een vluchtig scherzo.

Jupiter, the bringer of jollity brengt naast vrolijkheid ook majestueuze hymnes en volkse thema’s, terwijl Saturnus, the bringer of old age zich met lethargisch lijf door de immer voortschrijdende tijd sleept. De komische betovering van Uranus, the magician leidt uiteindelijk tot de laatste planeet: Neptunus, the mystic. Een woordenloos vrouwenkoor achter de scène doet de laatste klanken van de compositie evaporeren in een ijle leegte tot, in de woorden van de dochter van Holst, ‘de verbeelding geen verschil meer kende tussen klank en stilte.’ Eeuwen daarvoor zei Pythagoras over zijn ‘harmonie der sferen’ net hetzelfde.

In de twintigste eeuw werden ook andere ruimteobjecten door de muzikale telescoop geobserveerd. Betelgeuse, de rode supernova in het sterrenbeeld Orion, kreeg een muzikaal portret van de hand van – alweer – Holst. In 1930, vier jaar voor Holsts dood, ontdekte Clyde Tombaugh een negende planeet: Pluto (die we sinds 2006 een dwergplaneet noemen). Ter vervollediging van The planets componeerde Colin Matthews in 2000 een nieuwe beweging, getiteld Pluto, the renewer. Verder vormen vijf dwergplaneten, Eris, Pluto, Haumea, Makemake en Ceres, de basis voor de vijf bewegingen in het trombonekwintet Songs of distant earth van Kenyon D. Wilson (2009) en in 2006 bestelde de Berliner Philharmoniker bij vier componisten (Saariaho, Pintscher, Turnage en Dean) een suite waarin elk deel een asteroïde moest verklanken.

Meer algemene indrukken van het universum krijgen we in bijvoorbeeld Cages Atlas eclipticalis (1961-62). Ives’ onvoltooide Universe symphony (1915-1928) levert dan weer een gigantische stunt op vlak van ritme: twintig onafhankelijke stemmen spelen elk in een eigen metrum, komen iedere acht seconden samen op dezelfde beat en lopen daarna terug uiteen. Ook qua enscenering had Ives grootse bedoelingen: hij wou verschillende orkesten laten plaatsnemen in valleien, op heuvelruggen en op bergen terwijl de muziek ‘de eeuwige puls’ en ‘de roterende beweging van de aarde’ nabootst.

Intussen is de kennis van het universum serieus aangedikt. Die kennis zal wellicht nooit samengebald kunnen worden in één enkele compositie, maar Tejas (What does the sound of the universe look like?) van Wim Henderickx komt toch aardig in de buurt. Dit werk, geschreven in 2009 in opdracht van deFilharmonie, herbergt pulsars, supernovas, quasars… en begint met ‘een gigantisch akkoord, een soort oerknal die de energie levert voor de rest van de compositie.’ De vindingrijke orkestratie roept een kleurrijk kosmisch landschap op, zinderend van energie en vibraties. ‘Tejas’ is dan ook Sanskriet voor alles wat met energie, vitaliteit en magische kracht te maken heeft. Zo komen we terug uit bij de fascinatie van mens en wetenschap voor de wetten van het universum, wetten die pas ontdekt kunnen worden als ook de onzichtbare energieën in het weefsel van ruimtetijd kunnen blootgelegd worden. Sinds 11 februari mogen we daar offcieel ook zwaartekrachtgolven bij rekenen. SV

The planets van Gustav Holst en Tejas van Wim Henderickx, op 29 en 30 april in deSingel.
infotickets

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s