‘Pianissimo spelen is het moeilijkste’ – Anneleen Lenaerts

anneleen-1Niets zo gevaarlijk als een sappig citaat. Voor je het weet, verschijnt je terloopse opmerking op borduursels en in dikke bundels tussen de spreekwoorden en adagia. Of nog erger, bovenaan een artikel. Voor onze interviewreeks Tussen aanhalingstekens krijgt Anneleen Lenaerts, soloharpiste bij de Wiener Philharmoniker, zes citaten voorgeschoteld van bekende musici of muziekkenners.

anouilh

‘Ik vraag me af hoe je, als muzikant, nog van muziek kan houden.’
Jean Anouilh

Het citaat is een boutade, maar kan je nog onbevangen naar klassieke muziek luisteren ‑ als het je beroep is?

Dat is moeilijk. Als professioneel muzikant ben je altijd op zoek naar het best mogelijke resultaat, rekening houdend met al de verschillende factoren die daar bij horen. Ook in het orkest moet je enorm alert zijn om jouw schakel in het geheel te doen kloppen. Als ik naar een concert ga, kan ik dat niet allemaal volledig uitschakelen tijdens het luisteren en het is soms dan ook jammer dat je daardoor niet ten volle van de muziek kan genieten.

Naar welke muziek luister je zelf in je vrije tijd?

Voor mij is er eigenlijk alleen maar goede of slechte muziek en ik kan dan ook genieten van alle genres. Aangezien ik per dag zoveel uur met klassieke muziek bezig ben, luister ik in mijn vrije tijd ook wel graag eens naar iets anders, om mijn gedachten te verzetten. Pop, jazz… alles is mogelijk.

mariss

‘De Weense feestmuziek is hachelijk. Overdrijf je, dan verwijt men je slechte smaak. Leg je er te weinig in, dan is het ook niet goed.’
Mariss Jansons

Dirigent Mariss Jansons zei dit naar aanleiding van het recentste nieuwjaarsconcert dat hij dirigeerde met de Wiener Philharmoniker. Hoe ver sta jij al in het aanvoelen van de details van de Weense (wals) muziek?

Dat is inderdaad iets heel subtiels. Ik kon mij vroeger ook nooit voorstellen dat er in Wenen zo anders wordt gespeeld. Nog voor ik in Wenen werkte, heb ik met dirigent Mariss Jansons een Weens programma gespeeld met het orkest van de Bayerische Rundfunk, waarmee ik regelmatig samenwerkte. Ik kon me toen niet indenken dat het er in Wenen weer helemaal anders aan toe zou gaan. Maar ik moest het zelf ervaren om het te geloven. Wat die Weense stijl precies inhoudt, is iets wat je niet in woorden kan vatten. Alles heeft te maken met die ‘tweede tel’ in de driekwartsmaat van de wals. Dirigent Zubin Mehta heeft het eens ‘georganiseerde chaos’ genoemd. Maar het is een soort chaos die iedereen in het orkest op precies dezelfde manier aanvoelt. Het is een subtiliteit die je alleen kan leren door in dit orkest te spelen. Ik herinner me nog mijn eerste nieuwjaarsconcert. We speelden ook een wals, maar het was geen Weense wals. Ik veronderstelde dat ‘de tweede tel’ in dit geval niet op zijn Weens werd gespeeld. Maar toen kwam de solo-cellist naar me toe: ‘Overal, maar niet in Wenen’. Het is een soort schwung die je moet bereiken: ik kan het na die vijf jaar in Wenen nog steeds niet beter omschrijven. Tegelijk mag je niet te veel overdrijven. Die stijl is in Wenen gegroeid door een jarenlange traditie. En zelf moest ik er ook in groeien.

de-botton

‘Tevreden zijn is wellicht even moeilijk als het goed bespelen van de viool; en het vergt al evenveel oefening.’
Alain de Botton

Gebeurt het dat je 100% tevreden bent na een concert?

Het is moeilijk om een echt perfect concert te spelen. Het perfecte concert bestaat misschien niet eens. Als orkestmuzikant ben je niet de enige factor. Je bent bijvoorbeeld tevreden over je eigen aandeel, maar niet tevreden omdat er ergens anders iets minder goed is gelopen. Daar heb je geen controle over. Tevreden zijn is een moeilijke evenwichtsoefening. Zelfs als alles heel goed ging, blijf je streven naar nog beter. Je mag je prestatie nooit als iets vanzelfsprekends zien.

Hoe ga je om met onvoorziene situaties waarin je soms moet spelen? En hoe moeilijk is het om die tevredenheid te bewaren?

Tevreden zijn is ook moeilijk als de omstandigheden spannend zijn, zoals bij de operaproducties hier in Wenen. Dat is het bijzondere aan de Wiener Philharmoniker: je speelt zowel in de opera als bij het symfonische orkest. De opera werkt volgens het systeem dat er elke avond een andere voorstelling is. Er zijn voor de opera geen repetities: we ontmoeten de dirigent ’s avonds in de orkestbak. Je weet dus niet op voorhand hoe het gaat verlopen. In mijn proefjaar heb ik 45 opera’s ingestudeerd en zonder repetities meteen de voorstelling gespeeld. Ik beluisterde op voorhand opnames, maar als een dirigent of zanger het anders aanpakt, moet je kunnen volgen. Het komt erop aan flexibel te zijn. Het was een harde leerschool om heel dat operarepertoire onder de knie te krijgen. Je hebt minstens drie jaar nodig om er doorheen te geraken. Nu ben ik hier vijf jaar en kan ik het me permitteren om ’s ochtends op de planning te zien dat we die avond bijvoorbeeld Tosca spelen. En zelfs zonder de partituur op voorhand open te doen, kan ik die partij met veel plezier spelen. De combinatie orkest en opera blijft wel zwaar, maar is zo boeiend.

rubinstein

‘Angst was de prijs die ik moest betalen voor een fantastisch leven.’
Arthur Rubinstein

Pianist Arthur Rubinstein had heel zijn leven last van podiumangst. Was jij er ooit mee geconfronteerd?

Ik heb het geluk om weinig last te hebben van podiumangst. Ik ben al van jongs af aan, zonder het goed te beseffen, op het podium gerold. Als je telkens goed voorbereid bent en de goede ervaringen volgen elkaar op, dan groeit ook het vertrouwen om op podium te staan. Een gezonde dosis spanning komt ook het resultaat ten goede. Dan is het geen plankenkoorts meer maar adrenaline.

Een studie over Amerikaanse orkestmuzikanten wees uit dat 27% blijvend last heeft van podiumvrees. Is die angst bespreekbaar onder muzikanten?

In een orkest is de druk heel hoog. Je wordt dagelijks door een grote groep mensen beoordeeld. Men wordt snel scheef bekeken als er iets misloopt. Niet iedereen kan die hoge werkdruk aan. In een orkest zitten zowel individualisten als groepsmensen die anders reageren op die spanningen. Die angst is menselijk en er moet ruimte zijn om erover te praten in groepsverband. Er moet ook begrip zijn voor de kwetsbaarheid van elke muzikant afzonderlijk. Het is niet evident om je telkens zo bloot te geven op het podium.

fournier

‘Symptomen als lachen, humor of goed gezind zijn: dat is niet voldoende om de diagnose van geluk te stellen. Geluk is iets ingewikkelds. Het is een harmonie die even moeilijk te bekomen is dan een pianissimo van honderd verschillende instrumenten in een symfonisch orkest.’
Jean-Louis Fournier

Je speelt als soliste met deFilharmonie, in Danse profane et sacrée van Claude Debussy. Hoe zou je als solist wensen dat het orkest speelt in dit specifieke stuk?

Bij Debussy, en zeker in dat stuk, gaat het over kleuren maken en subtiel spelen. Het strijkorkest moet zeker heel stil kunnen spelen. Ik ben het er helemaal mee eens dat pianissimo spelen het moeilijkste is. Je kan de beste orkesten en solisten herkennen aan de pianissimo passages. Luid en snel spelen, dat kan iedereen. Echt zacht spelen en toch subtiliteiten creëren: daaraan herken je de groten.

joost

‘In een orkest bestaat er niets mooiers dan dienen.’
Joost Maegerman

Joost Maegerman, de nieuwe intendant van deFilharmonie, zei dit in een interview voor Staalkaart. Een orkest bestaat uit muzikanten die zijn opgeleid als solisten. Maar in een orkest moet je vaak nederig kunnen zijn. Hoe moeilijk is dat evenwicht?

Ik vind het heel mooi gezegd. En die houding, om te kunnen dienen, dat komt vaak ter sprake tijdens audities voor een orkest. Voor een plaats als solist is het wel nodig om op het juiste moment naar voren te komen. Dan moet je er plots kunnen staan. In een orkest zitten er grote persoonlijkheden. Die moeten ook leren om zich op tijd terug te plooien naar de achtergrond in functie van het geheel. Het is belangrijk om steeds opnieuw je plaats te kennen in een orkest.

Je werkt nu vast bij de Wiener Philharmoniker. Krijg je nog even vaak de kans om solo te spelen?

Nog steeds heel veel, gelukkig. Ik speel ontzettend graag solo. Vroeger heb ik het nog meer gedaan. Ik kon me lange tijd niet voorstellen dat ik uiteindelijk in een orkest zou gaan spelen. Dat was nooit mijn doel. Ik kan natuurlijk niet klagen dat ik bij de Wiener Philharmoniker beland ben! Ik heb hier ongelofelijk veel geleerd. Maar ik ben nog veel als soliste onderweg. Dat kan ik gelukkig combineren met het werk voor het orkest. VR

Anneleen Lenaerts soleert met deFilharmonie op zaterdag 11 juni 2016 in De Roma. Op het programma: werk van Hindemith en Debussy.
infotickets

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s