Lagrimas

Wim Henderickx’ Tranen van hoop

Zo curieus de middelen, zo veelkleurig de emoties. Voor zijn Introduction et allegro mikte Ravel een zevental instrumenten naast elkaar en spon er honderden glinsterende samenklanken en bitterzoet gesuikerde melodiedraden uit. Wim Henderickx gaat de uitdaging aan om met dezelfde instrumentencombinatie eenzelfde muzikale verrukking te bereiken.

Er zijn zo van die composities die een steen verleggen in de rivier van de klassieke muziek. Het zijn niet de grootse, opvallende meesterwerken, maar op hun eigen kleine manier brengen ze iets nieuws teweeg. Eén van die composities is Introduction et allegro van Maurice Ravel uit 1905. Het is een vrij kort werk, geschreven voor een unieke gelegenheid. Op vraag van de Franse piano- en harpbouwer Érard schreef Ravel een origineel werk waarin de nieuw ontwikkelde pedaalharp centraal zou staan. Deze opdracht was een antwoord op Claude Debussy’s Danse sacrée en Danse profane die de nieuwe chromatische harp van die andere pianobouwer, Pleyel, voor het voetlicht bracht. Het bijzondere aan het werk van Ravel is echter niet de harppartij, maar de keuze die hij maakte voor de begeleidende instrumenten. Een fluit, een klarinet en een strijkkwartet omringen de harp met fluweelzachte geluiden. Een nieuwe klankwereld ontvouwde zich en inspireerde componisten om met dezelfde bezetting aan de slag te gaan.

Vrij van extremen en met een enorme mogelijkheid aan klankdifferentiatie is het coloriet van dit ensemble op en top impressionistisch. Toch verlaat Ravel al snel de dromerige sfeer van de introductie om de zeven instrumenten in een wervelend allegro te storten, waarbij de harp het voortouw neemt. De compositie bevestigt haar functie als ‘showpiece’ voor het nieuwe instrument in de uitgebreide harpcadens die vlak voor het einde alle aandacht naar de nieuwste creatie van Érard leidt.

Wim-Henderickx-7_credit-Jeroen-PeetersWanneer Wim Henderickx, meer dan 110 jaar na Ravel, een nieuw werk schrijft voor dezelfde bezetting, kijkt hij natuurlijk met andere ogen naar de muzikale mogelijkheden, maar wel met dezelfde fascinatie voor de klank. Hoewel zijn samenwerking met deFilharmonie al tot verschillende grootschalige orkestwerken leidde, houdt Wim Henderickx evenzeer van kamermuziek: ‘In de intimiteit van een kleine bezetting kom je tot de essentie, en ben je als componist verplicht om het muzikale materiaal alle aandacht te geven. Je kan je niet verstoppen achter de orkestratie’. Met deze opdracht kan hij ook dit facet van deFilharmonie exploreren, en bovendien kan hij hiervoor werken met muzikanten die hij persoonlijk goed kent.

Negen tableaus
De harp wordt bij Wim Henderickx van haar voetstuk gehaald, maar blijft wel cruciaal in het werk. Zonder solistisch te zijn stuwt de harppartij de muziek vooruit, waarbij de andere instrumenten meer dan eens een extra kleuring vormen. De componist durft het werk zelf ‘neo-impressionistisch’ noemen; het is in elk geval zo dat hij schildert met klanken. Lagrimas is onderverdeeld in negen tableaus, die vaak duidelijk afgebakend zijn door korte stiltes. In elk van deze tableaus leidt de specifieke vermenging van de instrumenten tot andere kleuren. Er is geen sprake van een echte ontwikkeling doorheen deze negen delen, het zijn eerder toestanden, episodes die bepaalde emoties en een zekere intimiteit kunnen oproepen. Deze intimiteit vertaalt zich meer dan eens in passages waar de grens tussen klank en ruis wordt opgezocht. Door middel van alternatieve speelwijzen kunnen de instrumenten klanken produceren die amper nog toon bevatten. In combinatie met de verschillende combinatiemogelijkheden tussen de instrumenten leidt dat tot een groot arsenaal aan sonoriteiten.

Elk van de negen tableaus die samen Lagrimas vormen, kent ook een eigen benadering van de muzikale tijd. Op sommige plaatsen spelen alle instrumenten strikt in de maat, waardoor de synchronisatie tussen de muzikanten exact is weergegeven. Op andere momenten kunnen de muzikanten wat meer vrijheid nemen om de verschillende muzikale elementen in de tijd te plaatsen. Deze flexibiliteit vraagt een groot engagement van de muzikanten, en vereist een uitgesproken op-het-puntje-van-je-stoelmentaliteit. De essentie van wat kamermuziek is – een muzikaal gesprek tussen de uitvoerders – komt hier ten volle tot uiting.

De tranen van de Madonna EsperanzaMacarena23
Wim Henderickx wordt vaak tot componeren bewogen door visuele prikkels, zoals de aanblik van bepaalde kunstwerken. De directe inspiratie voor Lagrimas is het beeld van de Madonna della Macarena dat de gelijknamige basiliek siert in Sevilla. Een opvallend detail bij dit beeld zijn de levensechte tranen die langs haar wang rollen. Ze geven haar gelaat een diepe menselijkheid, een haast tastbare emotie. Tegelijk behoudt ze een grote waardigheid in haar gezicht, een vastberadenheid om ondanks alle verdriet en leed het leven in de ogen te kijken en de toekomst hoopvol tegemoet te gaan. En laat dat nu precies zijn wat Wim Henderickx ons wil laten voelen met zijn werk: hoop ondanks het verdriet.

Hoewel het werk van Ravel een concrete aanleiding vormt voor deze compositie, en hoewel beide werken ook samen kunnen worden uitgevoerd, ziet Wim Henderickx zijn nieuwe compositie niet als een concreet antwoord op het Introduction et allegro, laat staan dat er sprake zou zijn van wedijver. Wel omarmt hij de grote meesterwerken van het verleden, en vaak hebben deze werken een inspirerende kracht die aanzet tot nieuwe ideeën. Concrete verwijzingen naar de compositie van Ravel zal je hier evenwel niet vinden, de relatie tussen beide werken situeert zich op een onderliggend niveau. KC

Kamermuziekconcert met werk van Ravel en Henderickx op zondag 12 juni in AMUZ.
infotickets

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s