De laatste Mohikaan – Rachmaninov Happening

Rachmaninov-Happening-2

‘Het schudt me dooreen, het davert me. Het zorgt voor kippenvel, overal. Ik weet niet meer waar ik ben, wie ik ben, wat ik doe. Niet stoppen. Niet stoppen. Nooit meer stoppen!’

Zeg eens, wanneer hebt u nog eens zoiets gevoeld bij het horen van muziek? Bovenstaand citaat, ontnomen uit Billy Wilders amusante zedenkomedie The seven year itch (juist, de film uit 1955 waarin Marilyn Monroe haar iconische positie boven een ventilatierooster inneemt), laat er geen twijfel over bestaan: de muziek van Sergej Rachmaninov berooft de zinnen. Tom Ewell speelt de echtgenoot in volle midlife crisis die in het zevende jaar van zijn huwelijk de jeuk voelt om zijn buurmeisje te versieren. En hoe kon je dat halverwege de jaren 1950 beter doen dan door het spelen van Rachmaninov? Ewell zet een plaat op van het Tweede pianoconcerto en droomt dat hij de virtuoze pianist is die Monroe kan verleiden met de hulp van Rachmaninov. ‘Elke keer ik deze muziek hoor, breek ik in stukken’, zucht Monroe half liggend op de vleugel. Waarna ze zich op de tonen van smachtende strijkers in Ewells armen laat vallen.

De droomscène is een potsierlijke klucht, die iets essentieels vertelt over de manier waarop naar Rachmaninov geluisterd wordt. Zijn langgerekte, zwelgende deuntjes lijken wel gemaakt voor cineasten die kapitaalbegrippen als Hartstocht, Liefde of Passie op het witte doek projecteren. Zijn Tweede pianoconcerto duikt dan ook niet enkel op in The seven year itch: de muziek weerklinkt ook in films met niet mis te verstane titels als Brief encounter, September affair of I’ve always loved you. Tegelijk vertelt de scène uit The seven year itch ook iets anders. Terwijl Ewell de aartsmoeilijke pianopartij vertolkt, is hij perfect in staat om een gesprek te voeren met de wulpse Monroe. Onmogelijk natuurlijk, maar het karakter van de muziek maakt zoiets wel plausibel. Hoe technisch gecompliceerd of afmattend Rachmaninovs pianomuziek ook is, ze mikt steeds op grote, ondubbelzinnige gevoelens. Soms, zoals in de passage uit The seven year itch, lijkt het wel alsof de piano niets anders doet dan de melodieën van het orkest te begeleiden. De rollende arpeggio’s die Ewell achteloos en lonkend naar Monroe’s boezem uit zijn mouw schudt, zijn inderdaad vulsel in de beste romantische traditie.

Zwarte sneeuw
Dat de woekerende romantiek van Rachmaninov het goed deed in Hollywood, mag niet verbazen. De eerste generatie filmcomponisten – vaak geëmigreerde Europeanen – hield een muziekstijl in leven die achterhaald was. In de ogen van nieuwemuziekpioniers was dat een bewijs dat de romantiek geen andere rol meer kon vervullen dan die van achtergrondmuziek. Anderzijds was dit wel de muziek waar het grote publiek van hield, een repertoire dat in concertzalen en operahuizen steeds vaker rivaliseerde met moderne, atonale en zelfs seriële composities. In zekere zin bood Hollywood een veilige haven aan componisten wiens zogezegd afgeleefde, conservatieve en antimodernistische muziek steeds vaker onder vuur kwam te liggen.

Rachmaninov heeft nooit filmmuziek geschreven, maar hij staat wel model voor een hele generatie componisten die zich na de Eerste Wereldoorlog niet kon verzoenen met de nieuwste modernistische trends. Als componist bleef hij trouw aan negentiende-eeuwse vormen en technieken, waardoor hij volgens velen een van de grootste eigentijdse componisten was. Dat zijn lyrische en elegische muziek opgepikt en opgehemeld werd in Hollywoodfilms, gold als bewijs dat het traditionele, romantische vuur nog lang niet uitgeblust was. Als virtuoos pianist was hij bovendien een vertolker van het ijzeren repertoire, wat zijn reputatie als behoeder van de traditie bevestigde.

Rachmaninov is altijd een beetje een laatste Mohikaan geweest. Hij werd geprezen door Tsjajkovski, maar toen die onverwacht stierf, verloor Rachmaninov zijn idool. Aan het conservatorium van Moskou studeerde hij samen met Alexander Skrjabin, maar ook diens vroegtijdige dood liet hem alleen achter. Rachmaninov doopte zijn pen in romantisch woekerende harmonieën, maar had ook een zwak voor sombere, droeve melodieën. ‘Heldere tonen liggen me niet zo goed’, aldus de componist die de Gregoriaanse begrafeniszang Dies irae uitriep tot zijn muzikale motto.

In zijn thuisland, aan het begin van zijn compositorische loopbaan, heeft Rachmaninov veel zwarte sneeuw gezien. In 1897 werd zijn Eerste symfonie, waarmee hij hoopte door te breken, finaal afgekraakt. ‘Dit is geen symfonie’, zo orakelde criticus César Cui, ‘maar een evocatie van de zeven plagen van Egypte!’ Drie jaar psychotherapie en hypnotische revalidatie waren nodig vooraleer de teergevoelige componist opnieuw een noot op papier durfde zetten. Rachmaninov overwon het echec van zijn Eerste symfonie met zijn succesvolle Tweede pianoconcerto – niet toevallig opgedragen aan zijn therapeut.

Eerst in 1906 hervond hij de energie voor een nieuw orkestwerk. Rachmaninov schreef zijn Tweede symfonie in Dresden, waar hij in alle kalmte kon componeren. Het was niet het enige werk dat daar ontstond. Ook het symfonische gedicht Het dodeneiland, zijn Eerste pianosonate en Derde pianoconcerto (het paradepaardje voor zijn zegetocht doorheen Amerikaanse concertzalen) werden er gecomponeerd. Stuk voor stuk zijn het werken vol kwijnende melodieën, moeizaam overwonnen climaxen en wijdingsvolle affecten, doordrongen van fatalisme.

Toen in 1917 de Russische Revolutie uitbrak, trok Rachmaninov naar Amerika, waar hij zichzelf maar met moeite kon motiveren tot het schrijven van nieuwe muziek. ‘Sinds ik mijn land verloor, voel ik me niet in staat nog te componeren. Ik doe het nog wel, maar het betekent niet meer hetzelfde.’ De cijfers spreken voor zich. Tussen zijn vertrek uit Sint-Petersburg in 1917 en zijn dood in Beverly Hills in 1943 schreef hij amper zes (6!) nieuwe werken.

Gevaarlijke pathos
Hoeveel hartstocht, liefde, passie kan muziek uitdragen? Opnieuw kan je het publieke oordeel over de muziek van Rachmaninov afmeten aan de manier waarop ze gebruikt wordt in films. Vanaf 1960 houdt hij op een leverancier te zijn voor amoureuze soundtracks. De filmtitels waarin zijn muziek van dan af figureert laten heel andere indrukken na. To die for, Wisconsin death trip of – toe maar – The exorcism of Emily Rose: het zijn bepaald niet de meest rooskleurige rolprenten die zijn muziek opvoeren. Misschien wel de meest invloedrijke prent waarin Rachmaninov figureert is Shine: de Oscarwinnende biopic over een pianist die op de tonen van het Derde pianoconcerto mentaal ten onder gaat. Ergens is het duidelijk scheef gegaan met Rachmaninov en zijn publieke status. Maar waar precies?

Wie naar de films met muziek van Rachmaninov kijkt, hoort twee dingen. Eerst werd hij opgevoerd als een componist vol oprechte emoties, iemand die het hoofd verliest wanneer het hart zich opent. In Brief encounter bijvoorbeeld is de liefde tussen twee spoorreizigers nog authentiek en doorvoeld. Daarna verliest de hartstocht haar eigenwaarde, wordt ze ludiek sentiment. The seven year itch is al doldwaas. Iedereen weet, met die amourette tussen Marilyn Monroe en haar gehuwde onderbuur wordt het toch nooit iets. En dan? Dan is Rachmaninov een huilebalk geworden, handelaar in goedkope gevoelens en loze affecten. Zoals zijn muziek in Shine klinkt, staat ze symbool voor exces, een gevaarlijke dosis pathos die de zinnen berooft.

En dus wekt Rachmaninov tegenwoordig de stemming op van romantische nostalgie en Slavische weemoed. Maar zijn we, door het vele ‘kijken’ naar (imitaties van) Rachmaninov, niet verleerd om ook echt naar zijn muziek te luisteren? Volgens Max Harrison, auteur van een fijne biografie van Rachmaninov, kunnen we zijn werken niet vastpinnen op stereotiepe categorieën. Deze componist gaat op een heel precieze wijze om met stemmingen. ‘Met hem worden andere thematische materialen en muzikale processen, stemmingen en gevoelens toegepast binnen diverse gradaties van spanning en ontspanning. Een logisch betoog is beslist aanwezig, maar toch drijft deze muziek voornamelijk op instinctief drama en emoties.’ Je kan je hardop afvragen of zoiets al bij al toch geen sentimentalisme is. Maar dat is de verkeerde vraag.

Luisteren naar Rachmaninov is luisteren naar een heel uniek imago. Russisch? Jazeker. Romantisch? Dat ook. Maar tegelijk ook glanzend scherp. Genadeloos precies zelfs. En wel binnen de meest begerende melodieën die ooit geschreven zijn. Die kwaliteit, het niet afpoeieren maar juist lonken naar klaarte, heeft niemand hem ooit nagedaan. Rachmaninovs muziek bezit een luciditeit die wanneer je er maar half naar luistert voor beloken schemerlicht kan doorgaan. Wie hem ernstig neemt, de ogen opent en in zijn lens kijkt, ziet de straling van magistrale melodieën, scherpzinnige ideeën en luxueuze orkestraties. Daar hoeft geen pellicule voor getrokken te worden. TJ

Geniet een hele dag van het werk van Rachmaninov op zondag 6 maart in deSingel. Het volledige programma vindt u op www.defilharmonie.be
infotickets

 

 

davidsfonds
Diep het leven en werk van Rachmaninov verder uit met Davidsfonds Academie
Een hele dag lang staat het betoverende oeuvre van Rachmaninov in de kijker in deSingel. Vooraleer u zich onderdompelt in zijn pianoconcerto’s, kamermuziek, liederen en orkestwerken gidst dramaturg Tom Janssens u doorheen leven en werk van de veelzijdige componist.

Hoe Russisch is Rachmaninovs muziek? En is hij werkelijk een sentimentele romanticus, zoals soms wordt beweerd? In een gesprek met pianist Hannes Minnaar komt u alles te weten over zijn magistrale pianomuziek. Maar ook de vaak vergeten koorwerken of genegeerde kamermuziek worden tijdens de happening voor het voetlicht geplaatst. kortom, dit is dé dag om Rachmaninov beter te leren kennen.

Zondag 6 maart 2016
deSingel, Antwerpen

Programma
9:30 onthaal
9:45 lezing
11:30 Pianoconcerto nr. 3 (Hannes Minnaar)
12:30 gesprek en vraagmoment Hannes Minnaar
13:00 lunch

In de cursusprijs is een ticket inbegrepen dat toegang geeft tot alle concerten.
Na de lunch woont u de concerten van uw keuze bij.

Surf voor meer info en inschrijven naar www.defilharmonie.be/davidsfonds

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s