De fluit van Dionysus

Friedrich Nietzsche, denker in muziek

Een lage C in contrafagot, grote trom, orgel en contrabassen. ‘Sehr breit’ staat er bovenaan de partituur, de dynamiek is pianissimo. Dan komen vier trompetten erbij: wat ze spelen, zijn de eerste boventonen op C, de tonen die van nature meetrillen met de grondnoot. Samen met de dreunende bas levert het een kosmisch effect op. Dan deelt het voltallige orkest een mokerslagakkoord in mineur uit, de paukenist ranselt nog een maat na in fortissimo.

De majestueuze manier waarop Richard Strauss zijn symfonische gedicht Also sprach Zarathustra opent, is terecht legendarisch. Het is muziek die zich niet laat inblikken, maar de ruimte van een concertzaal nodig heeft. Niet toevallig gebruikte Stanley Kubrick de muziek voor zijn ruimte-epos 2001: A Space Odyssey, waarin de formidabele akkoorden tot in alle uithoeken van de kosmos schallen. maar wat Strauss verbeeldt, is niet het universum, wel het nietzeaanse morgenrood: een zonsopgang die zoveel levenskracht en vrijheidsideaal in zich draagt, dat ze het universum zelf wordt.

Eind februari zet deFilharmonie Strauss’ fenomenale Also sprach Zarathustra op het programma. een mooie gelegenheid om in samenwerking met Davidsfonds Academie een cursusnamiddag te wijden aan de figuur van Friedrich Nietzsche en zijn zingende ziel. De filosoof met de hamer was nu eenmaal een van de meest fijnzinnige muziekdenkers uit de negentiende eeuw. Niet alleen was hij bevriend met Richard Wagner, hij schreef ook zelf muziek en inspireerde tal van componisten, waaronder Strauss en Gustav Mahler, wiens Derde symfonie (met tekst van Nietzsche) eveneens dit seizoen op de kalender staat.

‛Ik zou mijn jeugdjaren niet doorgekomen zijn zonder Wagners muziek’

In 1868 ontmoet de jonge filologiestudent Nietzsche Richard Wagner, wiens opera’s hem in opperste verrukking brengen. ‘Ik kan het niet over mijn hart krijgen, mij tegenover zijn muziek koel te gedragen’, schreef hij een maand voor de ontmoeting aan een vriend. ‘Iedere vezel, iedere zenuw trilt, en ik heb lange tijd niet meer zo’n blijvend gevoel van vervoering gekend.’ Nietzsche wordt vriend aan huis bij Wagner en zal zijn eerste grote werk, De geboorte van de tragedie, aan de componist opdragen. Het boek is de neerslag van de gesprekken die ze samen voerden en beschrijft de geboorte van de Griekse tragedie uit de geest van de roesachtige, dionysische muziek. De verwetenschappelijking van de wereld zorgde ervoor dat de tragedie verloren ging, maar in het wagneriaanse muziekdrama ziet Nietzsche de hergeboorte van de zuivere tragedie.

‛Elke keer dat ik Carmen hoorde leek het wel of ik meer filosoof, een betere filosoof werd’

In 1879, het jaar waarin Nietzsche zijn beroep als klassiek filoloog neerlegt en met de universitaire wereld breekt, verandert niet alleen zijn literaire stijl, maar ook zijn muzikale smaak. De muziek van Wagner kan hem niet langer bekoren. Hij geeft toe dat hij zich vergiste en in het controversiële pamflet Het geval Wagner zal hij de muziek van zijn vroegere mentor en vriend afkraken als ondoorgrondelijke muziek die de wereld verduistert: ‘Aan wat ik precies lijd, als ik lijd aan het lot van de muziek? aan het feit dat de muziek beroofd is van haar wereldverklarende, affirmatieve karakter, dat zij de muziek der décadence is en niet langer de fluit van Dionysus.’ Een opvoering van Carmen in 1881 is voor hem een openbaring: in de uitgelaten, dionysische zigeunermuziek van Bizet ontdekt hij de ‘ironische antithese’ van Wagners pessimistische muziekdrama’s.

‛Zonder muziek zou het leven een dwaling zijn’

Het koele, analytische proza van De geboorte van de tragedie zou Nietzsche gradueel vervangen door een flitsende en spitsvondige schrijfstijl. In het verwoorden van zijn gedachten waant de filosoof zich steeds meer muzikant. ‘Ze had moeten zingen, deze nieuwe ziel, en niet spreken! Wat jammer, dat ik wat ik toen te zeggen had niet als dichter durfde zeggen.’ In Aldus sprak Zarathoestra heft zijn zingende ziel een lofzang aan op het nieuwe leven. Nietzsche omschrijft het boek als een symfonie in vier bewegingen en oordeelt dat alle muziek een hymne of lofzang moet zijn. Muziek maakt naar zijn gevoel de geest vrij en geeft vleugels aan de gedachten. In vrijwel al zijn geschriften uit de jaren 1880 grijpt Nietzsche met gretigheid naar de muziek om zijn ideeën te verwoorden. ‘De muziek dwingt ons om meer te zien en innerlijker dan anders’, schrijft hij. Nietzsches denken wordt volledig muzikaal: pas in het beleven van muziek worden nieuwe inzichten geboren. ‘Wat wil mijn lichaam eigenlijk van de muziek in het algemeen’, zo vraagt hij zich af. ‘Ik geloof, verlichting – alsof alle animale functies bespoedigd moesten worden door lichtvoetige, stoutmoedige, uitgelaten, zelfverzekerde ritmes. Alsof het ijzeren, het loden leven door gouden, goede, tedere harmonieën verguld moest worden.’

‛Er is niks dat me meer aangaat dan het noodlot van de muziek.’

Dat schrijft Nietzsche in 1888 aan zijn goede vriend en componist Peter Gast. De filosoof staat een jaar later op de rand van een mentale breakdown en zal daarna zijn verstand verliezen. Maar tot op het laatst blijft Nietzsche geloven in een dionysische muziek: een muziek van de toekomst, die iets totaal anders is dan de wagneriaanse toekomstmuziek. Zijn rotsvaste geloof in muziek die de pijn van alledag ontzenuwt en de dingen in een helder, vrolijk licht zet, heeft hij een leven lang vastgehouden. muziek kan de wereld redden, maar alleen wie de oren wil openen voor heldere en klare klanken zal de pijn van het leven kunnen wegdansen. Gedurende heel zijn leven is Nietzsche op zoek gegaan naar de juiste muziek: muziek als een autonoom spel van klanken die het leven zin geven en de mens gelukkig maken. TJ

Edo de Waart dirigeert Also sprach Zarathustra van Strauss. Nog op het programma: het Celloconcerto van Elgar, met Marie-Elisabeth Hecker op cello. Op vrijdag 19 februari in Muziekcentrum De Bijloke Gent en op zaterdag 20 en zondag 21 februari in deSingel.
infotickets

 

 

davidsfonds
Nietzsche en de muziek van zijn tijd met Davidsfonds Academie

‘Zonder muziek zou het leven een dwaling zijn.’ Friedrich Nietzsche wist waarover hij sprak. Richard Strauss zette Nietzsches hoofdwerk Also sprach Zarathustra om in een symfonisch gedicht, deFilharmonie voert Strauss’ symfonische klepper uit. Dat is voor dramaturg Tom Janssens de ideale aanleiding om dieper in te gaan op Nietzsche en de muziek van zijn tijd.

zondag 21 februari 2016
deSingel, Antwerpen

Programma
15:15 Onthaal
15:30 Lezing
17:00 Koffiepauze
17:30 Lezing
19:00 Broodmaaltijd
20:00 Concert o.l.v. Edo de Waart

Surf voor meer info en inschrijven naar www.defilharmonie.be/davidsfonds

Categorieën:Verdieping

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s