Een notenkraker als geen ander

Welkom in het magische universum van Hoffmann, Volpi en Schlipf

In een vergaderzaal op het Eilandje bij Ballet Vlaanderen is het verzamelen geblazen voor de presentatie van de nieuwe Notenkraker die op het programma staat. Er is dit keer wel heel veel belangstelling.

Het deed al even de ronde dat deze productie van de Argentijnse choreograaf Demis Volpi geen doordrukje van Petipa’s inmiddels historische versie zou worden. Een belofte die al meteen wordt ingelost oog in oog met de kostuum- en decorontwerpen van zijn artistieke sparring partner Katharina Schlipf. Wat we zien, zijn niet zomaar outfits, maar vormgegeven personages. Het zijn dandy’s, extravagante diva’s en andere creaturen die op de catwalk van Vivienne Westwood of Alexander McQueen niet zouden misstaan. Het decor dat zich voortdurend laat transformeren heeft nog het meest van een installatie.

Dit wordt geen suikerzoet kerstverhaal, zoveel is zeker. Deze Notenkraker overschrijdt de grenzen van de doordeweekse dagdroom en zet de deur open naar een fantastisch, wat duister universum waar Freuds droomduiding nooit veraf is. Meer dan ooit voor groot en klein, maar niet langer een dun kerstverhaal.

De geanimeerde voorstelling van het project oogst onder de medewerkers van de verschillende afdelingen meteen bijval. En daar zit de openheid en het enthousiasme van de tandem Volpi-Schlipf voor iets tussen. Beiden zijn ze rond de dertig, jong voor het palmares dat ze reeds hebben en opmerkelijk bescheiden en open. Ze leerden elkaar in 2010 kennen op een artistieke blind date, zeg maar. Katharina was net afgestudeerd aan de Staatlichen Akademie der Bildenden Künste Stuttgart, Demis werkte naast zijn carrière als danser aan een stevige reputatie als choreograaf. Hij had vier creaties gemaakt voor de reeks Junge Choreographen bij het Stuttgarter Noverre-Gesellschaft en Big Blur voor het Stuttgarter Ballet zelf. Hij was – wat je noemt – een rising star en had dringend een kostuum- en decorontwerper nodig voor zijn Carnival of the Animals, een werk dat hij creëerde voor de John Cranko School in Stuttgart. Een gemeenschappelijke vriend zette Katharina op zijn pad. Er was meteen een klik, ze deelden dezelfde gedrevenheid. Volpi heeft de overige kandidaten nooit meer gezien.

Katharina Schlipf: Ik was erg zenuwachtig bij die eerste ontmoeting, ik had bijna geen ervaring en alleen een map met mijn afstudeerproject. Maar Demis bleek zo’n aardig, luisterend iemand. Binnen het jaar hadden we vier projecten samen gedaan, en dat was nog maar het begin. Demis is een teamspeler bovendien, want anders dan bij andere choreografen is decor en kostuum niet iets wat je achteraf aan zijn werk toevoegt, het is er een wezenlijk onderdeel van. We beginnen samen aan een project en alle facetten ontstaan uit die initiële gesprekken.

Het uitrollen van hun plannen verloopt niet altijd rimpelloos. Gepassioneerd als ze zijn door hun kunst, kan de discussie er best stormachtig aan toe gaan. De Notenkraker is hun eerste avondvullend, verhalend ballet. Meteen een klassieker die een hele geschiedenis meesleept en in het collectief geheugen zit verankerd. Hoe ga je daar eigentijds mee om? De meeste choreografen bleven heel trouw aan het oerballet, behalve dan Maurice Béjart die met alle traditie brak en zichzelf in 2000 voor de kerst op een heel persoonlijke versie trakteerde.

Terug naar Hoffmann
Aan De Notenkraker heb je sowieso een kluif als maker. Dat problematische is al even onderdeel van het DNA van het ballet op muziek van Tsjajkovski. Bij de creatie in 1892 door Marius Petipa leek het stuk wel gedoemd te zijn. Het libretto dat Petipa uit Alexandre Dumas’ versie van E.T.A. Hoffmanns De notenkraker en de muizenkoning distilleerde, leek in niets op het origineel. Kopie na kopie werd het eens fantastische verhaal meer en meer plat gekauwd, tot het nog slechts een wollige drager was voor het bravoure werk van de prima ballerina. Petipa keek en zag zelf dat het niet goed was. Hij werd welvoeglijk onwel en liet het in handen van zijn tweede balletmeester Lev Ivanov. Het ballet sloeg bij de première in 1892 in het Keizerlijk Theater in Sint-Petersburg inderdaad niet meteen aan bij het publiek. Het moet destijds ondenkbaar geweest zijn dat De Notenkraker tot zo’n wereldwijd succes zou uitgroeien.

Het verhaal is er een over volwassen worden, over van perspectief
veranderen en de dingen en mensen met andere ogen bekijken.

KS: Demis en ik hebben op een bepaald punt besloten om terug te keren naar de bron: het verhaal van Hoffmann. We hebben alle ideeën van tafel geveegd en zijn allebei beginnen lezen. Hoffmann schrijft geweldig meeslepend. In een obscure, jachtige stijl met sprongen in de tijd en perspectiefwisselingen. Hij schreef het verhaal begin 19de eeuw, maar zo modern. De meest intrigerende figuur is die oom Drosselmeyer, hij is het die het hele verhaal aanstuurt. Hij is even intrigerend als angstaanjagend omdat hij zo onberekenbaar lijkt. In het boek is hij een uitvinder en maakt hij een vreemdsoortige automatische klok. Wij zagen hem als een uitvinder-fotograaf die met zijn over the top toestellen de realiteit bevriest. Aan het begin van de voorstelling is hij druk in de weer om het familieportret van de voltallige familie Stahlbaum te maken. De magie van de fotografie (en de selfie in het bijzonder) overstijgt die van de klok deze dagen.

Het ontwerp voor Drosselmeyers outfit lijkt geknipt voor Johnny Depp in Sweeny Todd, dandy met een gothic randje. Wat verder opvalt, is dat de hele familie één kenmerk heeft dat genetisch dominant bleek, ze hebben allemaal rood haar. Eén kostuum springt er helemaal uit, roze met veren, het mocht wat meer zijn voor de ‘crazy aunt’. Nergens vallen conventionele muizen te bespeuren, wel een muizenfamilie die verdacht veel op de Stahlbaums lijkt, zij het dan met muizenhoofd!

KS: Het verhaal is er één over volwassen worden, over van perspectief veranderen en de dingen en mensen met andere ogen bekijken. In een droom, wat De Notenkraker grotendeels is, verwerk je indrukken van overdag. Daar legt ons onderbewustzijn patronen, verborgen motieven, wensen en angsten bloot. Freud, die trouwens fan was van Hoffmanns verhalen en zijn vrouwenportretten als inspiratiebron gebruikte voor zijn ‘Unheimlich’-theorieën, schonk er enorm belang aan. Dus is het ook heel normaal dat personen die we in het eerste bedrijf op het kerstfeest zien, terug opduiken in de droompassages. Dat de volwassenen transformeren in muizen die de Notenkraker aanvallen, zouden we zo kunnen uitleggen dat ze de volwassenwording van kleine Klara (in het boek Marie) willen saboteren en haar kind willen houden. En de ene persoon maakt al meer indruk dan de andere, op een bepaald moment lijkt iedereen op het podium een ‘crazy aunt’. Mannen en vrouwen, we hebben wel 15 exemplaren van haar jurk nodig, gelukkig in stretch (lacht).

Niets is wat het lijkt
Er zijn nog wel meer optische illusies die de belevenis van deze De Notenkraker zo speciaal maken. Niets is wat het lijkt. Deuren van diverse afmetingen bakenen de theatrale ruimte af en suggereren het gezichtspunt. Een doordacht vernuftig spel.

KS: Het waren de werken van Louise Bourgeois die mij inspireerden. Zij bouwde een soort cellen met oude deuren. Tussen kieren kon je een glimp opvangen van elementen uit haar kindertijd. Heel bevreemdend, maar fascinerend. Dat medium gebruik ik om te duiden waar je bent. Zo kijken de kinderen in het eerste bedrijf door de deuren naar het feest van de volwassenen. Het zijn duidelijk gescheiden werelden en eigenlijk maakt Klara doorheen de voorstelling de oversteek. Het is een soort ontvoogdingsproces. In het laatste bedrijf is ze rijp voor een romance met de neef van oom Drosselmeyer, die verdacht veel lijkt op een vleesgeworden Notenkraker.

In de choreografie van Demis Volpi krijgt De Notenkraker een heel eigen bewegingstaal, dat staat vast. Hoe zouden we de stijl van Volpi best omschrijven? De beweging vertrekt duidelijk van een klassieke basis: er wordt op pointes gedanst en er zijn veel meer lifts dan vloerwerk. Maar zijn grammatica reikt veel verder dan louter klassiek. De bewegingen komen mooi uit elkaar voort en soms is er humor door het onverwachte, het niet-evidente, het lichaam dat zich leent tot bewegingsexperiment. En nu brandt natuurlijk één vraag op de lippen: blijft de partituur van Tsjajkovski onaangeroerd binnen deze vernieuwende context?

KS: De muziek, die overigens live gebracht wordt door deFilharmonie, blijft uiteraard integraal behouden. Wanneer in de geschiedenis aan de choreografie werd gesleuteld, bleef men toch trouw aan de partituur. Soms wordt de volgorde van de stukken gewijzigd, wat ook in onze versie gebeurt. Maar de muziek, ook al staat ze niet geboekstaafd als het beste werk van Tsjajkovski, zorgde voor de blijvende aantrekkingskracht van het ballet. Iedereen kent ze, ook omdat ze zo vaak in een andere context gebruikt wordt en niet alleen in Disneyfilms. Mensen worden er nostalgisch en blij van.

Misschien is het inderdaad de romanticus in ons die valt voor Tsjajkovski’s De Notenkraker met de geavanceerde harmonieën en melodische inventiviteit. De componist speelde met stijlen als op een staalkaart. Zo verwijst hij in het eerste bedrijf ook naar de rococo en muziek uit de late 18de eeuw. Die referenties zijn onder meer te vinden in de ouverture en de entree van het ouderpaar Stahlbaum. Ook al was Tsjajkovski zelf niet wild van de productie, vooral te wijten aan het slappe libretto, met het adagio en de variatie uit de grand pas de deux van de Suikerboonfee en de muziek voor de Russische dans of trepak, leverde hij mooi werk. De meest herkenbare delen zijn wellicht de openingsmars (Mars van de notenkraker) en de Bloemenwals. Uiteindelijk herwerkte Tsjajkovski zelf zijn compositie tot een suite van twintig minuten. Dat was wel meteen een voltreffer. CVC

De Notenkraker, van 24 tem 31 januari in de Stadsschouwburg in Antwerpen en van 10 tem 14 februari in de Opera in Gent.
infotickets

Categorieën:Interview

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s